Dünya işlerine kaygılanmak günah mı?

Tevekkül açısından kaygı normal ama fazlası tevekkülü götürmese de zarar verir olarak anladım. Ama bu rivayet dünyevi kaygı yasak anlamında mıdır? Kafam karıştı.
“Kimin kaygısı/tasası tamamen ahiret olursa, Allah onun dünyevi kaygılarına kafi gelir. Kimin de kaygıları dünya hallerine dağılırsa, Allah onun işlerini dağıtır."

Değerli kardeşimiz,

Öncelikle ifade edelim ki, bu hadiste kastedilen, dünya işleri için hiç kaygılanmamak değil, dünyayı kalbin merkezine ve hayatın nihai amacına koymamaktır.

İslam’da dünyayı kesben değil, kalben terk etmek esastır. İnsan dünyada çalışmalı, helalinden kazanmalı, sorumluluklarını yerine getirmeli ve nimetleri Allah’ın rızası doğrultusunda kullanmalıdır.

Önemli olan, dünya için çalışırken ahireti unutmamak ve dünyevi kaygıların Allah’a karşı sorumluluklarımızın önüne geçmesine izin vermemektir.

Bu kısa bilgiden sonra detaya gelince:

Peygamber Efendimiz (asm) şöyle buyurmuştur:

مَنْ كَانَتِ الآخِرَةُ هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ وَمَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَفَرَّقَ عَلَيْهِ شَمْلَهَ وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا قُدِّرَ لَهُ ‏ ‏

Kimin kaygısı ahiret olursa Allah onun zenginliğini kalbine yerleştirir, işlerini bir araya getirip düzene koyar ve dünya ona boyun eğerek gelir. Kimin kaygısı da dünya olursa Allah onun fakirliğini iki gözü arasına koyar, işlerini darmadağın eder ve dünyadan kendisine ancak takdir edilen şey gelir. (Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme, 30)

Bu hadisi okuyan bir insanın aklına şu soru gelebilir: Dünya işleri için kaygılanmak, geleceği düşünmek, geçim derdine düşmek veya bir nimeti kaybetmekten korkmak günah mıdır? Tevekkül eden bir insanın hiç mi dünyevi kaygısı olmamalıdır?

Hadisi doğru anlayabilmek için öncelikle dünyayı kesben terk etmekle kalben terk etmek arasındaki farkı kavramak gerekir.

1. Dünyayı kesben değil, kalben terk etmek gerekir

İslam’da dünyayı terk etmek, çalışmayı bırakmak, mal mülk edinmemek, ailesinin geçimini sağlamamak veya dünyevi sorumluluklardan uzaklaşmak demek değildir. Asıl olan, dünyayı kazanmayı ve görevlerimizi yerine getirmeyi terk etmek değil, dünyayı ve içindekileri kalbimizin nihai amacı hâline getirmemektir.

İnsan dünyada çalışabilir, ticaret yapabilir, ev ve araba sahibi olabilir, mesleğinde ilerlemek isteyebilir ve geleceği için birikim yapabilir. Bunların hiçbiri tek başına dünyayı kalbine koyduğu anlamına gelmez.

Buradaki ölçü, insanın dünyaya sahip olup olmaması değil, dünyayla nasıl bir ilişki kurduğudur.

Dünyayı kesben terk etmek, dünyalıkları elde etmekten vazgeçmek; dünyayı kalben terk etmek ise dünyalıkları elde ederken kalbi onlara esir etmemektir.

Örneğin iki insan düşünelim. İkisi de çalışıyor, para kazanıyor ve mal mülk sahibi oluyor. Birincisi, bütün huzurunu parasına bağlamış; daha fazlasını kazanmayı hayatının temel amacı hâline getirmiştir. Para kaybettiğinde hayatının anlamını yitirdiğini düşünür ve daha çok kazanmak uğruna helal-haram sınırlarını önemsememeye başlar.

Diğer insan ise kazancını Allah’ın kendisine verdiği bir nimet ve emanet olarak görür. Helalinden kazanmaya, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamaya, ihtiyaç sahiplerine yardım etmeye ve malını Allah’ın rızasına uygun biçimde kullanmaya çalışır.

İkisinin de dünyalığı vardır. Fakat birincisi dünyayı kalbinin merkezine yerleştirirken ikincisi dünyayı bir amaçtan ziyade, hayırlı işler yapmak için bir imkân olarak görür.

Dolayısıyla dünyayı kalben terk etmek, dünyadan hiçbir şey istememek değil, dünyayı Allah’ın rızasının önüne geçirmemektir.

2. Bunun ölçüsü nedir?

Dünyayı kalbe koyup koymadığımızı anlamanın bazı ölçüleri vardır. Bunlardan biri, dünya menfaatleriyle Allah’ın rızası arasında bir çatışma yaşandığında nasıl davrandığımızdır.

İnsan, bütün mülkün asıl sahibinin Allah olduğunun bilincinde olur; kendisine verilen nimetleri Allah’ın koyduğu sınırlar içerisinde kazanmaya ve O’nun rızasına uygun şekilde kullanmaya gayret ederse, dünyayı ahiretin önüne geçirmemeye çalışıyor demektir.

Örneğin:

- Mal ve kazanç konusunda: İnsan daha fazla para kazanmak isteyebilir. Ancak bunun için harama başvurmaktan, kul hakkına girmekten ve başkalarına haksızlık etmekten kaçınır.

- İş ve kariyer konusunda: Makam sahibi olmayı arzulayabilir. Fakat makamını insanlara faydalı olmak için kullanır; mevkiini Allah’ın emirlerine aykırı davranmanın gerekçesi hâline getirmez.

- Aile ve gelecek konusunda: Ailesinin geleceğini düşünür, birikim yapar ve tedbir alır. Ancak her şeyi kontrol edebileceğini düşünmez; elinden geleni yaptıktan sonra Allah’a tevekkül eder.

- Sahip olduğu nimetler konusunda: Malını, sağlığını ve imkânlarını kendisine verilmiş bir emanet olarak görür. Bunlara sahip olduğu için şükreder; kaybettiğinde ise bütün hayatının anlamını yitirdiğini düşünmemeye çalışır.

Bunlar, dünyayı kalbin merkezine yerleştirmemeye yönelik tutumların örnekleridir. Elbette insanın zaman zaman hata yapması veya kaygılanması, dünyayı mutlaka kalbine koyduğu anlamına gelmez. Burada önemli olan, kişinin temel yönelişi ve tercihleriyle hangi amacı gözettiğidir.

3. Dünya işleri için kaygılanmak günah mıdır?

Hayır, yalnızca dünya işleri için kaygılanmak günah değildir. İnsanın geçimini, sağlığını, ailesini ve geleceğini düşünmesi fıtridir. Gelecekte ne olacağını bilememek, bazen korkuya ve endişeye yol açabilir.

Örneğin bir insan işini kaybetmekten korkabilir. Bu, ailesinin geçimini sağlama sorumluluğundan kaynaklanıyor olabilir. Bir öğrenci sınavını düşünüp başarısız olmaktan endişe duyabilir. Bir hasta sağlığının kötüleşmesinden korkabilir.

Bu insanların kaygı duymaları, tek başına dünyayı kalplerine koyduklarını veya tevekkülsüz olduklarını göstermez.

Asıl mesele, bu kaygıların insanı hangi davranışlara yönelttiğidir. Kişi geçimini sağlamak için çalışıyor, helal kazancı gözetiyor, ailesine karşı sorumluluklarını yerine getiriyor ve sonucu Allah’a bırakmaya gayret ediyorsa, dünya işleriyle ilgilenmesi ahiret bilinciyle çelişmez.

Buna karşılık kişi, sırf daha fazla kazanmak uğruna haram yollara başvuruyor, dünya menfaatleri için başkalarının hakkını çiğniyor veya dünyevi hedefleri uğruna dinî sorumluluklarını bilerek ihmal ediyorsa, burada farklı bir durum vardır.

Dünyevi bir mesele hakkında kaygı duymakla, dünyayı hayatın temel amacı hâline getirmek aynı şey değildir.

Ayrıca kaygı bazen insanın iradesi dışında ortaya çıkar. Kişinin istemeden korkması, üzülmesi veya kötü ihtimalleri düşünmesi, tek başına günah işlediği anlamına gelmez.

4. Hadisteki dünya kaygısı ne anlama geliyor?

Hadiste geçen “Kimin kaygısı dünya olursa” ifadesini, “Kim dünya hakkında herhangi bir endişe duyarsa” şeklinde anlamak eksik olur. Buradaki asıl vurgu, dünyanın insanın temel meşgalesi ve nihai amacı hâline gelmesidir.

Dünyayı hayatının merkezine yerleştiren kişi, çoğu zaman huzurunu sahip olduğu şeylere bağlar. Malı artınca daha fazlasını ister; kaybetme ihtimali doğunca huzursuz olur. Bir hedefe ulaşsa bile başka bir hedefin peşinden koşmaya devam eder. Böylece dünya için çabalarken iç huzurunu da sürekli erteleyebilir.

Hadisteki uyarı, insanın dünyalık kazanmasını değil, dünya hırsının onu esir almasını hedef alır.

Buna karşılık ahireti temel gayesi hâline getiren insan, dünya nimetlerini de bu gayenin içerisinde değerlendirir. Çalışır, kazanır, ailesine bakar ve insanlara faydalı olmaya gayret eder. Ancak bunları yaparken Allah’ın rızasını ve ahiretteki sorumluluklarını unutmaz.

Burada önemli bir ayrıntı vardır:

Ahireti öncelik edinmek, insanın hiç kaygı hissetmeyeceği anlamına gelmez. Ahiret bilincine sahip bir insan da işini kaybetmekten korkabilir, ailesi için endişelenebilir veya geleceğini düşünebilir. Fakat bu duygular onun temel yönelişini belirlemez, mülkün Allah’ın olduğu şuurundan uzaklaştırmaz, nimetleri onun rızasına uygun kullanmaya engel olmaz.

Demek ki, ahiret kaygısı taşımak, dünya hakkında hiç düşünmemek değil; dünya hakkında düşünürken bile Allah’ın rızasını ve ahiretteki sorumluluklarını gözetmektir.

5. Tevekkül ile kaygı arasındaki ilişki

Tevekkül, hiçbir tedbir almamak veya hiçbir korku hissetmemek değildir. İnsan elinden geleni yapar, meşru sebeplere başvurur, gerekli tedbirleri alır ve sonucu Allah’a bırakır.

Örneğin geçim sıkıntısı yaşayan bir insan iş arayabilir, meslek öğrenebilir, harcamalarını düzenleyebilir ve geleceği için plan yapabilir. Bunları yaparken endişelenmesi, tevekkülünün bulunmadığını göstermez.

Tevekkül, insanın kaygı hissetmesini bütünüyle engellemekten ziyade, kaygısına rağmen Allah’a güvenmeye çalışması ve üzerine düşen sorumlulukları yerine getirmesidir.

Kaygı aşırılaştığında insanın huzurunu bozabilir, günlük hayatını zorlaştırabilir ve ibadetlerini aksatabilir. Böyle bir durumda kaygıyı azaltmak için çaba göstermek, gerektiğinde psikolojik destek almak da faydalıdır. Ancak kişinin kaygı duyduğu için kendisini günahkâr ilan etmesi doğru değildir.

Sonuç

Dünyayı kesben değil, kalben terk etmek gerekir. İnsan dünyada çalışmalı, sorumluluklarını yerine getirmeli, helalinden kazanmalı ve kendisine verilen nimetleri Allah’ın rızasına uygun biçimde kullanmaya gayret etmelidir. Dünyadan bütünüyle el etek çekmek gerekmediği gibi, dünya işlerini önemsemek de tek başına ahiret bilincine aykırı değildir.

Asıl mesele, dünyayı kazanırken kalbi ona esir etmemek; dünya nimetlerini amaç değil, Allah’ın rızasına uygun şekilde kullanılabilecek bir emanet olarak görmektir.

İnsan zaman zaman kaygılanabilir, korkabilir ve üzülebilir. Bunlar tek başına günah veya tevekkülsüzlük göstergesi değildir. Önemli olan, bu duygulara rağmen Allah’a karşı sorumluluklarını gözetmek, helal ve meşru dairede yaşamak ve dünyayı ahiretin önüne geçirmemeye çalışmaktır.

Kısacası, dünya elimizde olsun ama kalbimize yerleşmesin. Dünya için çalışalım; fakat dünya uğruna ahiretimizi ihmal etmeyelim.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet