Vahye karşı kafirlerin itirazları neden farklı?

Daha iyi anlamaya çalıştığım Kur’an’daki iki ayet hakkında bir sorum var. Enbiyâ Suresi (21:5)’te, inkârcıların vahyin sadece karmaşık rüyalardan ibaret olduğunu, Peygamber’in onu uydurduğunu veya bir şair olduğunu söyledikleri ve önceki peygamberlere verilenler gibi bir mucize talep ettikleri belirtilmektedir. Kasas Suresi (28:48)’de ise, Allah’tan kendilerine hakikat geldiğinde şöyle demişlerdir: “Ona da Musa’ya verilenin benzeri verilmeli değil miydi?” Ayrıca vahiyleri sihir olmakla suçlamış ve her ikisini de reddetmişlerdir.
Sorum şudur: Bu sözler vahyin farklı dönemlerinde aynı inkârcı gruptan (Mekke müşriklerinden) mi gelmiştir, yoksa aynı zamanda aynı inkârcıların ileri sürdüğü farklı itirazlar mıdır? Eğer aynı dönemde aynı inkârcıların farklı itirazları ise, bu bir çelişki gibi olmaz mı?

Değerli kardeşimiz,

Sorunuz aslında tefsirlerde sıkça ele alınmış bir mesele: inkârcıların vahye yönelik farklı iddiaları neden sürekli değişiyor? Bu durum bir çelişki mi, yoksa başka bir şey mi gösteriyor?

Özetle: Bu ayetler arasında çelişki yoktur. Kuran’ın aktardığı bu sözler, inkârcıların farklı zamanlarda veya aynı zamanda ortaya attıkları farklı ithamlardır. Bu çeşitlilik, onların tutarlı bir eleştiriden ziyade vahyi reddetmek için her türlü iddiayı denediklerini gösterir.

1. Enbiyâ 21/5’teki itirazların anlamı

Enbiya Suresi 5. ayette inkârcıların şöyle dedikleri aktarılır:

“Bu karışık rüyalardır… Hayır, onu kendisi uydurmuştur… Hayır, o bir şairdir… Eğer doğruysa önceki peygamberler gibi bir mucize getirsin.”

Burada Arapça metinde geçen “bel” kelimesi birkaç kez tekrar edilir. Bu kelime “hayır, aksine” anlamına gelir ve konuşanın önceki sözünü bırakıp yeni bir iddiaya geçmesini ifade eder. Tefsir âlimleri bunun şu anlama geldiğini söyler:

Bir grup “karmaşık rüyalar” dedi.

Başkası “uydurma” dedi.

Bir başkası “şair” dedi.

Yani tek bir tutarlı iddia yoktur. Her biri farklı açıklamalar üretmiştir. Bu da Kuran’ın mesajına karşı çaresiz bir reddiye arayışını gösterir.

Bazı müfessirler bunu şu şekilde yorumlar:

İddialar zayıftan daha zayıfa doğru gider; yani söyledikleri şeyler giderek daha tutarsız hale gelir. (bk. Fahreddin er-Razi ve Zemahşeri ilgili ayetin tefsiri)

2. Kasas 28/48’deki itirazın bağlamı

Kasas Suresi 48. ayette ise başka bir itiraz aktarılır:

“Musa’ya verilen mucizelerin benzeri ona da verilmeli değil miydi?”

Burada inkârcılar Musa peygamberin mucizelerini örnek göstererek aynı tür mucizeleri talep ediyorlar.

Fakat ayetin devamı çok önemli bir noktayı ortaya koyar:

“Onlar daha önce Musa’ya verilenleri de inkâr etmemişler miydi? ‘Bunlar birbirini destekleyen iki sihirdir’ dediler.”

Yani Kuran onların tutarsızlığını bizzat gösteriyor: Hz. Musa’nın mucizelerini de aslında kabul etmiyorlardı. Buna rağmen bahane olarak onu örnek gösteriyorlardı.

Dolayısıyla burada amaç gerçekten delil aramak değil, peygamberliği reddetmek için yeni bir gerekçe üretmektir.

3. Aynı insanların farklı iddialar söylemesi çelişki midir?

Hayır. Bu birkaç sebepten dolayı çelişki sayılmaz:

- Farklı kişiler farklı iddialar söylemiş olabilir

Mekke’de birçok muhalif vardı.

Bir kısmı “sihir”, bir kısmı “şiir”, bir kısmı “rüya” diyordu.

- Aynı kişiler zamanla farklı iddialar üretmiş olabilir

Kur’an’ın indiği yaklaşık 23 yıllık süreçte muhalifler sürekli yeni suçlamalar ortaya atmıştır.

- Kuran özellikle bu tutarsızlığı göstermek ister

Ayetlerdeki “bel… bel…” yapısı, inkârcıların, kararsız, şaşkın, tutarsız olduklarını gösteren retorik bir anlatımdır.

- Kuran’ın vermek istediği asıl mesaj

Bu ayetlerin amacı şu gerçeği ortaya koymaktır: İnkârcılar gerçek bir değerlendirme yapmıyorlardı. Amaçları hakikati araştırmak değil reddetmekti.

Bu yüzden her fırsatta yeni bir iddia ortaya attılar.

Kuran başka yerlerde de aynı durumu anlatır:

“Sihirdir”

“Şiirdir”

“Eskilerin masallarıdır”

“Bir insan öğretiyor”

Bu çeşitlilik, hem reddedenlerin tutarsızlığını gösterir hem de reddedenlerin farklı kişiler ve gruplar olduğuna işaret eder.

Sonuç:

Enbiya Suresi 5 ile Kasas Suresi 48 arasında çelişki yoktur. Bu ayetler, Mekke inkârcılarının vahyi reddetmek için ortaya attıkları farklı ve tutarsız iddiaları aktarmaktadır.

Kuran bu iddiaları naklederek onların fikirlerinin tutarsız olduğunu ve vahyi reddetmek için farklı bahaneler ürettiklerini göstermektedir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet