Bugünün imtihan nehirleri, makam, servet ve fonlar olabilir mi?

Bakara Suresi 249. ayette geçen "Allah sizi bir ırmakla deneyecektir" ifadesi ile günümüz insanının karşılaştığı makam, para ve mevki imtihanları arasında nasıl bir bağ kurulabilir? Örneğin fonlar ve sosyal medya da böyle bir imtihan olabilir mi? 

Cevap

Değerli kardeşimiz,

Bakara Suresi 249. ayette Tâlût, ordusuyla birlikte seferdeyken nehrin kenarına geldiğinde askerlerine şöyle seslenmişti:

"Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de -eliyle aldığı bir avuç müstesna- ondan tatmazsa bendendir."

Bu kıssa, sadece tarihsel bir askeri disiplin olayı değildir; zamansız bir imtihan metodolojisidir. Ayetteki "nehir", insanın karşısına çıkan aşırı arzu, güç, sermaye ve dünya imkanlarının bir sembolüdür.

Ayette geçen konu bir formüldür, benzer bütün olaylar için uygulanabilecek özellikte kıyamete kadar geçerli bir mucizedir.

Günümüzde nehirlerin yerini; yüksek makamlar, fon yönetimi, borsa imkanları, şirket bütçeleri, kamu yetkileri ve güç çekim merkezleri almıştır. Tıpkı o gün nehrin gürül gürül akan ve insanı kanarak içmeye davet eden yapısı gibi; bugün de makam ve finans dünyasının sunduğu imkanlar insan nefsini "görünürde kandıracak" boyuttadır.

Dolayısıyla günümüz insanı da aslında modern dünya nehirlerinin kenarında ve hatta tam içinde yürümektedir.

Soru: Ayetteki "eliyle aldığı bir avuç müstesna" ölçüsü, bugün makam ve servet nehrinin başında duran bir Müslüman için neyi ifade eder?

Cevap:

Bir avuç içmek", nefsin meşru sınırları aşmadan, ihtiyacı kadar ve helal dairesinde yetinmesini simgeler.

Makam, borsa veya ticaret nehrinin başında duran bir kişi için "bir avuçluk izin": Kendisine takdir edilen meşru maaşı, helal kazancı, yetkilerini kötüye kullanmadan, nüfuz ticareti yapmadan sadece hakkı olanla yetinmesidir.

Bir makama gelen veya devasa bütçeleri yöneten kişi; "Bu nehir zaten elimizin altında akan bir güçtür" deyip yetkisini şahsi çıkarına dönüştürürse, nehre kanarak içen ve elenen askerlerin durumuna düşer. Asıl başarı, nehrin tam ortasında dururken bile kul hakkına girmeden, sırf elinin altındaki yetkiye güvenmeyip ölçüyü ve bir avuçluk helal dairesini koruyabilmektir.

Soru: Tâlût'un ordusundaki gibi bu nehir imtihanını kaybedenler ve kazananlar günümüzde nasıl bir tutum sergilemektedir?

Cevap:

Ayetin devamında belirtildiği üzere, ordunun büyük bir kısmı nehrin başına gelince dayanamayıp kanana kadar içmiş ve neticede disiplinlerini, manevi dirençlerini ve mücadele güçlerini kaybetmişlerdir. Çok az bir kısmı ise "bir avuç" ölçüsüne sadık kalmıştır.

Günümüz açısından bakıldığında:

Kanarak içenler: Önüne çıkan fırsatı "nasıl olsa kimse görmüyor", "herkes yapıyor" diyerek helal-haram gözetmeden tüketen; hırs, nüfuz ve servet nehrinde boğulan ve neticede ahlaki dirençlerini kaybedenlerdir.

Bir avuçla yetinenler: Elinin altında milyarlarca liralık fonlar, devasa imkanlar veya otorite bulunmasına rağmen; "Bu bana emanettir, bana ait olan sadece alnımın teri ve meşru hakkımdır" diyerek nefsine sınır çizen, tok gözlü ve iradeli kimselerdir.

Soru: Sosyal medya platformları (Instagram, TikTok, X vb.) birer nehir olabilir mi?

Cevap:

Ayette geçen nehir; durmaksızın akan, insanı kendine çeken, iradesini zorlayan ve bir defa içine girildiğinde süzülmeden/ölçüsüzce tüketildiğinde insanı sarhoş edip direncini kıran bir unsurdur.

Günümüzde ekranlarımızdan gece gündüz kesintisiz akan veri, içerik, bildirim, takipçi ve Beğeni (like) nehri tam olarak bu işlevi görür. Sosyal medya; zamanın, mahremiyetin, ilginin ve duyguların gürül gürül aktığı devasa bir dijital nehirdir.

Soru: Bu dijital nehrin başında duran bir insan için "kanana kadar içmek" ne anlama gelir?

Cevap:

Nehrin kenarına varıp da nefsine hakim olamayıp gırtlağına kadar o sudan içen askerler gibi; günümüzde sosyal medya nehrine kendini tamamen kaptıranlar:

Zamanını heder eder: Saatlerce sonsuz kaydırma (infinite scroll) içinde ömrünü tüketir.

Mahremiyeti ve ahlaki sınırları tüketir: Beğeni alma ve tık kazanma uğruna mahremiyetini, aile hayatını, edep ve haya sınırlarını açığa saçar.

Ruhsal dirençsizlik yaşar: Başkalarının şaşaalı hayatlarına özenerek hırs, kıskançlık ve doyumsuzluk bataklığına düşer. Tıpkı nehrin suyunu çok içip de savaşacak gücü kalmayan askerler gibi, manevi ve zihinsel enerjisini tamamen kaybeder.

Soru: Sosyal medya nehrinden "sadece bir avuç almak" ölçüsü günümüz insanı için neyi ifade eder?

Cevap:

Ayetteki "eliyle aldığı bir avuç müstesna" ilkesi, sosyal medyayı hayatın merkezine koymak yerine onu sadece ihtiyaç kadar, helal dairede ve faydalı bir araç olarak kullanmayı simgeler.

Sosyal medya nehrinden bir avuç içmek: Faydalı bir bilgiye ulaşmak, hayırlı bir haberi yaymak, akrabalık ve dostluk bağlarını muhafaza etmek için gerektiği kadar girmektir. Dijital dünyanın sunduğu cazibeye kapılmadan; gözünü haramdan, dilini gıybet ve linç kültüründen, vaktini israftan koruyup işini görüp çıkmaktır. Ekranın kölesi değil, iradesinin hâkimi olabilmektir.

Şu halde, Bugünün nehri paradır, makamdır, mevkidir, güçtür, maldır, mülktür, sosyal medyadır, fonlardır... İnsan bunların karşısında helal ve haram sınırını koruyabiliyor mu, asıl mesele budur.

Nehir aynı nehirdir; dün su olarak akıyordu, bugün akıllı telefonların ekranlarından bilgi, görüntü ve tutku olarak akıyor. Sosyal medya nehrinde boğulup manevi felç geçirenlerden olmamak; ancak o nehrin başında durup nefse sınır çizebilmekle ve "bir avuçluk fayda" ile yetinebilmekle mümkündür.

Soru: Bir insan yüksek makama geldiğinde imtihanı kazanmış mı olur?

Cevap:

Hayır. Makama gelmek başarı gibi görünür ama o makamda adaleti koruyabilmek gerçek imtihandır.

Soru: Fon ve borsa da bir imtihan nehri olabilir mi?

Cevap:

Elbette, ahlaki açıdan bir imtihan alanı olabilir. İnsan kazancını helal yoldan mı elde ediyor, başkasının hakkını gözetiyor mu, hırsına yeniliyor mu?

Soru: İnsan maaşıyla yetinmeli midir?

Cevap:

Helalinden çalışıp kazanmalı, hakkı olan maaşına razı olmalı; fakat daha fazla helal kazanç elde etmesi de dinen yasak değildir. Yasak olan haksız kazanç, rüşvet, faiz ve kul hakkıdır.

Soru: Makam sahibi bir insanın nehirden bir avuç içmesi ne demektir?

Cevap:

Yetkisini şahsi menfaati için kullanmaması, kendisine verilen imkânı emanet bilmesi ve hakkı olmayan hiçbir şeyi almamasıdır.

Soru: Bir insanın önüne büyük bir para fırsatı çıkarsa ne yapması gerekir?

Cevap:

Önce kendisine şu soruyu sormalıdır: Bu para benim helal hakkım mı, yoksa nehirden ölçüsüzce içmek mi?

Soru: Herkesin yaptığı bir haksızlığı yapmak insanı kurtarır mı?

Cevap:

Hayır. Kalabalığın yaptığı yanlış, doğru hâline gelmez.

Soru: Kadın veya erkek bir insan için imtihan olabilir mi?

Cevap:

Evet. İnsan ilişkilerinde sadakat, iffet, sorumluluk ve sınırları korumak da imtihanın bir parçasıdır. İnsan karşısındakini bir nimet değil, Allah'ın emaneti olarak görebilmelidir.

Soru: Mal mülk sahibi olmak kötü müdür?

Cevap:

Hayır. Mal sahibi olmak değil, malın esiri olmak tehlikelidir.

Soru: Bir insan neden nehirden kana kana içmek ister?

Cevap:

Çünkü insanın nefsi çoğu zaman kendisine verileni yeterli görmez. Daha fazlasını ister. Oysa imtihan bazen daha fazlasını elde etmekte değil, hakkın olmayanı almamaktadır.

Makam ve para imtihanının devamında nefsimizle yapacağımız hesaplaşma soruları:

Makamın varsa adaletli misin?

Yetkin varsa torpil yapıyor musun?

Fon ve borsada kazanç elde ederken helal-haram sınırını gözetiyor musun?

Şirketin veya kurumun imkânlarını kendi malın gibi mi kullanıyorsun?

Devletin malını koruyor musun?

Maaşın dışında aldığın menfaatlerin hesabını verebilir misin?

Bir insanın hakkını yemek sana kazanç gibi mi görünüyor?

Güçlü olduğunda zayıfı koruyor musun?

Servetin arttıkça şükrün de artıyor mu?

Kimsenin görmediği yerde de Allah'ın gördüğünü hatırlıyor musun?

Bir makamı kaybetmemek için doğru bildiğinden vazgeçiyor musun?

Daha fazla kazanmak uğruna vicdanını susturuyor musun?

Sana emanet edilen yetkiyi kendi çıkarın için kullanıyor musun?

Elindeki imkânların hesabını verebileceğine inanıyor musun?

Nehirden geçerken bir avuçla yetinebiliyor musun?

Dün askerler bir nehirle imtihan edildi. Bugün insan para, makam, mevki, mal, mülk, fon, borsa ve güç nehirleriyle imtihan ediliyor.

Dün nehirden bir avuçla yetinmek vardı. Bugün de insanın kendisine helal kılınanla yetinmesi, hakkı olmayanı almaması, emanete ihanet etmemesi gerekiyor.

Mesele nehirden su içmek değil, nehirden geçerken kendini kaybetmemektir.

Bir de şu soruyu herkes kendisine sormalı:

Allah bugün beni hangi nehirle imtihan ediyor?

- Benim nehrim para mı?

- Makam mı?

- Şöhret mi?

- Mal mülk mü?

- Karşı cinse duyduğum ilgi mi?

- Güç ve yetki mi?

- Sosyal medya mı?

- Yoksa bütün bunlara sahip olduğum hâlde Allah'ın sınırlarını koruyabilmek mi?

Demek ki, bu ayetten alacağımız en önemli derslerden biri şu sorunun cevabı olmalı:

Nehirden ne kadar içtim, makam, para, mal, güç, sosyal medya, zaman, hayat gibi her türlü imkan karşısında kendimi ne kadar koruyabiliyorum?

Özetle:

Nehirler ve imtihan araçları çağlara göre şekil değiştirir; ancak insan nefsinin imtihanı değişmez. Dün su nehrinde elenenler, bugün borsa, makam ve fon nehirlerinin başında durmaktadır. Hakiki izzet ve sadakat, imkanın yokluğunda değil; imkanın tam ortasındayken "bir avuç helal ile yetinebilme" iradesini gösterebilmektedir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet