OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk) ve vesvese aynı şey midir?

Beyinde elektriksel süreç sonucunda düşünce üretilir mi? Obsesyon (rahatsız eden, takıntılı düşünce) beyin organında hatalı elektriksel süreçler sonunda üretilir mi yoksa tüm kötü düşünceler şeytan veya nefis tarafından vesvese olarak mı gelir? Obsesyon, vesveseden ayrı bir şey midir? Ayrıysa obsesyon ve vesvese farkı nedir? Allah (c.c.) sizden ve tüm iman edenlerden razı olsun.

Değerli kardeşimiz,

Bu soru size has değil, özellikle OKB yaşayan dindar kardeşlerimizin kafasını karıştıran en önemli meselelerden biridir. Bu durum onları sürekli “Bu düşünce benden mi geliyor, beynimden mi geliyor, şeytandan mı geliyor?” şeklinde bir sorgulamaya itiyor. Bu kişilerin aklına böyle soruların gelmesi normaldir.

Ancak net olarak şunu söyleyebiliriz.:

OKB ile vesvese bazı noktalar da benzerlik gösterseler de tamamen aynı şey değillerdir. Bazen birbirleriyle iç içe geçebilirler. Bundan dolayı obsesyonu sadece şeytanî vesvese olarak, vesveseyi de sadece bir beyin hastalığı olarak açıklamak doğru değildir.

1. Düşünce Karmaşık Bir Süreçtir.

Önce beynimiz nasıl düşünce üretir, sorusu ile başlayalım:

Düşünce, beynin tek bir noktasında üretilen basit bir “elektrik kıvılcımı” değildir. Düşünme; beynin farklı bölgelerinin elektriksel ve kimyasal iletişiminden oluşan karmaşık bir süreçtir. Mesela sinir hücreleri, elektriksel sinyallerle uyarılır, sonra birbirleriyle nörotransmitter denilen kimyasal maddeler aracılığıyla iletişim kurar. Dikkat, hafıza, korku, tehdit algısı ve kontrol mekanizmaları birlikte çalışarak düşüncelerin zihne gelmesine katkıda bulunur.

Dolayısıyla “Obsesyon, beynimde yanlış elektrik üretiliyor” demek fazla basitleştirilmiş olur. OKB'de daha çok, bazı beyin devrelerinin tehdit algılama, hata fark etme ve belirsizliğe tahammül etme süreçlerinde aşırı veya farklı çalışması söz konusudur.

Mesela sıradan bir insanın zihnine: “Acaba kapıyı kilitledim mi?” düşüncesi gelir ve gider.

OKB'li kişide ise aynı düşünceye beyin adeta şöyle bir “acil durum” etiketi yapıştırabilir:

“Ya kilitlemediysen? Emin misin? Tekrar kontrol et! Ya büyük bir felaket olursa?”

Sorun, düşüncenin zihne gelmesi değil; çoğu zaman düşünceye verilen aşırı önem ve tehdidin söndürülememesidir.

2. Her Kötü Düşünce Obsesyon Değildir

İnsan zihnine gelen her kötü düşünce elbette kötü değildir. İnsan her zaman kendi zihnine hakim olmayabilir. Çünkü her şeyden önce insan kendisinin sahibi, maliki değildir. Bundan dolayı bazen kötü düşüncelere engel olamayabilir. Mesela zihnimize küfür içerikli, cinsel, şiddet içeren, ahlâka ve dine aykırı, kısaca istemediği düşünceler gelebilir.

Bir düşüncenin zihne gelmiş olması, kişinin o düşünceyi istediği, onayladığı veya gerçekleştirmek istediği anlamına gelmez.

Örneğin çok merhametli bir annenin aklına: “Ya çocuğuma zarar verirsem?” düşüncesi gelebilir.

Bu düşünce onun çocuğuna zarar vermek istediğini göstermez. Tam tersine, bu düşünceden dehşete düşmesi, bunun onun değerlerine aykırı olduğunu gösterir.

Aynı şekilde dindar bir insanın aklına Allah’ın varlığı veya diğer dini konularda benzer sorular gelebilir. Kalbe gelen çirkin veya küfür nevinden düşünceler, kişi onu kabullenmediği ve ondan korktuğu sürece kalbe zarar vermez. Bilakis bu durum, kalbin o düşünceden rahatsız olmasından ötürü imanın varlığına işaret eder.

Bu düşünceler sadece birer vesvesedir.

3. İç Huzursuzlukların Birden Fazla Kaynağı Var

İslami terminolojide vesvese, genel olarak insanın zihnine ve kalbine gelen ve insanın zihnini sürekli meşgul eden; şüphe, korku, kuruntu, günaha çağrı veya huzursuzluk veren telkinler için kullanılır. Tüm bunların kaynağını tek bir şeyle açıklamak yeterli olmaz. İslami bakış açısından insanın iç dünyasında meydana gelen bu huzursuzlukların nedeni;

• Şeytanın vesvesesi,
• Nefsin istek ve eğilimleri,
• Korkular,
• Geçmiş yaşantılar,
• İnsan psikolojisinin kendi ürettiği çağrışımlar
olabilir.

Bundan dolayı nasıl her zihinsel rahatsızlık OKB değil ve bu rahatsızlığı doğrudan, “Bu şeytandır” diye açıklamak doğru değilse, her manevi vesveseyi “Bu sadece beyindeki elektriksel bir arızadır” diye açıklamak da indirgemeci olabilir

4. Obsesyon ile vesvese arasındaki en önemli fark nedir?

Şöyle düşünebiliriz:

Vesvese

Dini ve manevi bir kavramdır. Şüphe, kuruntu veya kötü telkin anlamında kullanılabilir. Her vesvese OKB değildir. Namaz, dua, iman, günah vb. konularda olabilir

Kişi çoğu zaman önem vermezse, üzerinde fazla durmazsa vesveseyi bırakabilir. Bundan dolayı vesvese mutlaka hastalık anlamına gelmez.

Obsesyon

Psikiyatri ve psikoloji kavramıdır. İstenmeden gelen, tekrarlayan ve rahatsız eden düşünce/dürtü/imge OKB'deki obsesyonlar klinik bir örüntünün parçasıdır. Her konuda olabilir. Kişi düşünceden yoğun kaygı duyabilir ve kurtulmakta zorlanabilir.

Burada en önemli kriter şudur:

Eğer yaşanan iç huzursuzluk, tekrar takıntısı kişinin günlük hayatını ve işlevselliğini bozacak düzeydeyse OKB kapsamında değerlendirilir.

En kritik ayrım şudur:

Vesvese bir içerik veya manevi deneyim olarak konuşulabilir; obsesyon ise klinik olarak tanımlanmış bir düşünce sürecidir.

Bazen ikisi aynı olay üzerinde örtüşebilir. Örneğin bir kişinin aklına, “Acaba abdestim bozuldu mu?” düşüncesinin gelmesi tek başına OKB değildir.

Ama kişi:
• 30 kez abdest alıyorsa,
• Saatlerce tuvalette kalıyorsa,
• Namazını sürekli yeniden kılıyorsa,
• Sürekli fetva sorarak güvence arıyorsa,
• “Ya kabul olmazsa?” korkusundan ibadet edemiyorsa,
burada dini içerikli obsesyon ve kompulsiyon, yani OKB açısından değerlendirilmesi gereken bir durum olabilir.

5. OKB'deki düşünceler şeytandan mı gelir?

Bu soruya kesin biçimde, “Evet, bütün obsesyonlar şeytandandır,” demek doğru değildir. Çünkü OKB, psikiyatride tanımlanmış ve biyolojik, psikolojik ve öğrenilmiş süreçleri bulunan bir ruh sağlığı problemidir.

Ama bir Müslüman olarak yaşadığımız sıkıntının manevi boyutunun da oluğunu biliriz. Bu, “ya psikoloji ya din” şeklinde bir tercih yapmaya bizi itmemesi gerekir.

Örneğin bir insanın kalp hastalığı olduğunda:

• Hastalığın biyolojik sebepleri vardır.

• Ama kişinin Şafii- Hakiki olan Allah'a dua etmesi de imanının gereğidir.

• Doktora gitmesi ile dua etmesi birbirine zıt değildir. Çünkü doktora gitmek de fiili bir duadır. Hikmet dünyasının gereğidir.

OKB için de benzer şekilde:

• Psikiyatrik tedavi,
• Psikoterapi, özellikle OKB için uygun yöntemler,
• Gerektiğinde ilaç tedavisi,
• Manevi destek ve dua
birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir.

6. OKB veya Vesvese Bir Mümini Kötü Bir İnsan Yapmaz.

Özellikle dindar OKB hastalarının düştüğü bir tuzak vardır.

“Bu düşünce aklıma geldiyse demek ki ben kötü bir Müslümanım.”

Hayır. İslam'da insanın istemeden, hatta varlığından rahatsız olduğu zihninden geçen düşünceler ile bilerek benimseyip söylemesi veya davranışa dökmesi aynı değildir. Hatta kişi kötü ve inancına aykırı bir düşünceden rahatsızlık duyuyorsa, sırf o düşüncenin zihnine gelmesi onun o düşünceyi istediğini göstermez.

Bu nedenle OKB'li kişiye: “Bu düşünceyi sakın düşünme!” demek çoğu zaman işe yaramaz. Çünkü düşünceyi zorla bastırmaya çalışmak, paradoksal olarak onun daha fazla akla gelmesine neden olabilir.

Daha sağlıklı yaklaşım şudur:

“Bu bir düşünce. Zihnime gelmiş olması onu gerçek, önemli veya benim tarafımdan istenmiş yapmaz.”

Özetle:

Vesvese ile obsesyon aynı kelime ve aynı kavram değildir. Vesvese daha geniş ve manevi/dini bir kavramdır; obsesyon ise psikolojide ve psikiyatride tanımlanan, istemsiz, tekrarlayıcı ve kişiye yoğun sıkıntı veren zihinsel yaşantıdır. Bazı dini vesveseler OKB'nin obsesyonlarıyla örtüşebilir. Ancak her vesvese OKB değildir ve her OKB belirtisini sadece şeytanî vesveseye indirgemek doğru değildir.

Kısaca:

İnsanın zihnine gelen her düşünce, insanın niyetini ve karakterini temsil etmez. Düşünce başka, onu benimsemek başka; istemsiz zihinsel yaşantı başka, iradeyle yapılan tercih başkadır.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet