Kalıtsal adaptasyon var mıdır?

Nesilden nesile aktarılan (kalıtsal) adaptasyonlar İslam dinimizle çelişir mi? Yani tür olarak insan, insan olarak kalacak ama evrim benzeri bir nesilden nesile dönüşüm olacak. Misalen nesillerce ağaca tırmanma yapılmazsa nesiller sonra ağaca tırmanma yeteneği körelecek, başka bir konuda da nesilden nesile gelişim olacak gibi. Bu mümkün müdür?

Cevap

Değerli kardeşimiz,

Bu konuya girerken önce “adaptasyon” ile “evrim” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekir. Çünkü bir canlının çevre şartlarına nesiller boyunca daha iyi uyum sağlaması, onun başka bir canlı türüne dönüşmesi anlamına gelmez. Dolayısıyla kalıtsal özelliklerin nesiller içerisinde değişip yayılması ile insanın başka bir canlıdan meydana geldiği iddiasını aynı şey olarak değerlendirmemek gerekir.

1. Adaptasyon nedir?

Adaptasyon, bir canlının belirli bir çevrede yaşamını sürdürmesini ve üremesini kolaylaştıran özelliklerin ortaya çıkması ve popülasyonda yaygınlaşmasıdır. Ancak “adaptasyon” kelimesi iki farklı anlamda kullanılabildiği için dikkatli olmak gerekir:

Bireysel uyum, bir bireyin yaşamı sırasında çevre şartlarına bağlı olarak gösterdiği değişikliklerdir. Örneğin yüksek rakıma çıkan bir insanın zaman içerisinde alyuvar sayısında meydana gelen değişiklikler bu kapsamdadır. Böyle değişiklikler kalıtsal değildir.

Mesela ovada yetiştirilen ayçiçeğinin 1.5 m. boyu varken, aynı bitkiye yüksek yerde yetiştirdiğiniz zaman 25-50 cm boyunda olabilir. Taç yapısı küçülür.

Bu tip adaptasyonlar kalıtımla geçmez. Bunlar çevreden kazanılmış özellikler de değildir. Bitkinin genetik yapısında vardır. Mesela sahilde yetiştirilen elma yüksek yerde de yetişebilir. Yaprak ve meyvelerinde kısmen değişiklikler görülebilir. Bunlar çevreden kazanılmış özellikler değildir. Onun genetik yapısını Yaratıcı planlayıp koymuştur. Ama narinceye grubu portakal mandalina gibi bitkileri yüksekte yetiştirmek isteseniz yetişmez. Çünkü yaratıcı onun genetik yapısını farklı çevre şartlarına uyacak özellikleri koymamıştır.

Evrimsel adaptasyon:

Bir popülasyonda genetik temeli bulunan ve nesiller boyunca aktarılabilen özelliklerin doğal seçilim gibi mekanizmalar sonucunda yaygınlaşmasıdır.

Adaptasyon bireyin hayatı sırasında kazandığı bir özellik değildir.

Kalıtsal adaptasyona böceklerdeki renk değişikliği örnek verilir. Bu böceklerin yaşadığı ortamda koyu renkli bireyler kuşlar tarafından daha az fark ediliyorsa, bu bireyler ortalama olarak daha fazla hayatta kalıp daha fazla yavru bırakabilir. Eğer renk özelliğinin genetik temeli varsa, sonraki nesillerde koyu renkli bireylerin oranı artabilir.

Burada önemli nokta şudur: Çevre, canlıya ihtiyacı olan özelliği doğrudan kazandırmaz. Mevcut kalıtsal varyasyonlar arasından farklı üreme başarısına yol açabilir.

Genetik çeşitliliğin kaynakları arasında:

• Mutasyonlar,

• Genetik rekombinasyon,

• Kromozomal değişiklikler,

• Gen akışı

gibi mekanizmalar bulunur.

Özellikle eşeyli üremede mayoz ve döllenme sırasında meydana gelen genetik kombinasyonlar, popülasyon içerisinde çok sayıda farklı genotipin oluşmasına katkıda bulunabilir.

Doğal seçilim açısından kritik nokta ise şudur:

Bir özellik popülasyonda farklılık gösteriyor ve bu farklılık kalıtsal ise, çevre şartları bu varyantların bazıları lehine seçilim oluşturabilir.

Böylece belirli özelliklerin popülasyondaki sıklığı nesiller boyunca değişebilir.

Kalıtsal adaptasyon ile bireysel uyum arasındaki fark önemlidir.

Örneğin yüksek rakımda yaşayan bir insan ile deniz seviyesinde yaşayan bir insanı düşünelim.

Yüksek rakımda oksijen miktarı daha düşük olduğundan insan organizması buna çeşitli fizyolojik tepkiler verebilir. Bir insanın yüksek rakıma çıktığında zaman içerisinde fizyolojik olarak uyum sağlaması bireysel fizyolojik uyum olarak değerlendirilebilir.

Lamarck'ın görüşü ile modern kalıtsal adaptasyon anlayışı arasındaki fark

Lamarck'ın klasik görüşünde canlıların çevrenin etkisiyle ihtiyaç duyduğu organlarını kullanması veya kullanmaması sonucunda meydana gelen değişikliklerin kalıtsal olarak sonraki nesillere aktarılabileceği düşünülüyordu.

Klasik örnek zürafanın boynu üzerinden anlatılır:

• Zürafalar yüksek dallara ulaşmaya çalışır.

• Boyunlarını sürekli uzatmaları sonucunda boyunlarının uzadığı varsayılır.

• Kazanılan bu özellik sonraki nesillere aktarılır.

Modern genetik açısından bu açıklama, kalıtım mekanizmasının genel açıklaması olarak kabul edilmemektedir. Yani ferdin organlarını kullanması veya kullanmaması sonucu vücudunda meydana gelen değişiklik onun yavrularına genetik olarak aktarılmaz.

Modern evrimsel açıklamada ise süreç farklıdır:

• Bazı bireylerin özellikleri belirli çevre şartlarında avantaj sağlayabilir.

• Bu bireylerin daha fazla yavru bırakması sonucunda ilgili genetik varyantların frekansı artabilir.

• Nesiller boyunca popülasyonun özellikleri değişebilir.

Dolayısıyla iki yaklaşım arasındaki temel fark:

Lamarckçı model: Çevre → kazanılmış özellik → kalıtım

Bu düşünce günümüzde geçerli değildir.

Modern evrimsel model: Kalıtsal varyasyon → farklı üreme başarısı → doğal seçilim → popülasyon değişimi şeklinde özetlenebilir.

Adaptasyonun kalıtsal olabilmesi için ne gerekir?

Bir özelliğin evrimsel anlamda kalıtsal adaptasyon haline gelebilmesi için birkaç şartın bir arada bulunması gerekir.

1. Varyasyon

Popülasyondaki bireyler arasında özellik bakımından farklılık bulunmalıdır.

2. Kalıtılabilirlik

Bu farklılığın en azından bir kısmı genetik olarak nesiller arasında aktarılabilir olmalıdır.

3. Farklı üreme başarısı

Özelliğe sahip bireyler çevrenin etkisiyle ortalama olarak daha fazla hayatta kalabilir veya daha fazla yavru bırakabilir.

Nesiller boyunca frekans değişimi

Avantaj sağlayan varyantın popülasyondaki sıklığı zaman içerisinde artabilir.

Bu dört unsur bir araya geldiğinde adaptif değişim ortaya çıkabilir.

İnsanlarda kalıtsal adaptasyon örnekleri

İnsanlarda da çevre şartlarına bağlı genetik adaptasyonlara ilişkin araştırmalar bulunmaktadır.

Bunlardan en bilinen örneklerden biri laktoz toleransıdır.

İnsanların çoğunda süt şekerini parçalayan laktaz enziminin üretimi çocukluk döneminden sonra azalır. Ancak bazı insan popülasyonlarında yetişkinlikte de laktaz üretiminin devam etmesini sağlayan genetik varyantlar yüksek frekansa ulaşmıştır.

Laktaz enziminin üretimi çocukluk döneminde yüksektir. Daha sonra azalır. Devamlı sütle beslenenlerde bu enzimin yüksekliği dikkat çekici gözüküyor. Bu yükseklik adaptasyon olarak ifade ediliyor. Laktaz enzimi insanda artsa ne olur, azalsa ne olur? Bu enzim insanı başka canlıya mı dönüştürecektir?

Bunun özellikle uzun süreli hayvancılık ve süt tüketimiyle ilişkili popülasyonlarda seçilimle bağlantılı olduğu düşünülmektedir.

Antibiyotik direnci kalıtsal adaptasyon mudur?

Bakteri popülasyonlarında antibiyotiklere direnç sağlayan genetik varyantlar bulunabilir veya yeni mutasyonlarla ortaya çıkabilir. Antibiyotik uygulandığında duyarlı bakteriler ölürken dirençli bakteriler hayatta kalabilir ve çoğalabilir.

Böylece:

Antibiyotik → seçilim baskısı → dirençli varyantların avantaj kazanması → direnç genlerinin popülasyonda artması şeklinde bir süreç meydana gelebilir.

Bu, doğal seçilimin kalıtsal özelliklerin popülasyondaki frekansını nasıl değiştirebildiğini gösteren örneklerden biridir.

Burada önemli olan bakterilerin farklı dozdaki ilaçlara karşı dayanıklılık kazanmasıdır. Bu karakterler çevreden kazanılmıyor. Çevre, canlının bünyesine yerleştirilmiş o karakterlerin açığa çıkmasını sağlıyor.

Burada dikkat edilmesi gereken şudur:

Bu bakteri ya da herhangi bir böcek ya da canlı, çevrenin şartlarına uygun karakterleri meydana getirecek genlere sahip ise o canlı bu çevrede, başka çevrede sahip olmadığı karakteri gösterebilir. Ama bu fertlerin bulunduğu popülasyonda farklı bir ferdin meydana geldiği gözlenmiyor. Bakteri ise yine bakteri olarak kalıyor ya da hamam böceği ise yine farklı karakterlere sahip bir hamam böceği olarak görülüyor

Şunun da bilinmesi lazım. Bir canlıda görülen her değişim bir adaptasyon değildir. Genelde çevreye uyum tarzında ifade edilen adaptasyon, mevcut genetik yapının yeni çevreye göre açılımıdır. Siz bunu, normal kıyafetli bir kimsenin, normal ayakkabı yerine spor ayakkabısını giymesi gibi düşünebilirsiniz.

“Kalıtsal adaptasyon” tartışmalarında günümüzde epigenetik mekanizmalar da gündeme gelmektedir.

Epigenetik, DNA dizisinin kendisi değişmeden genlerin ifade edilme biçiminde meydana gelen değişiklikleri ifade eder. DNA metilasyonu ve histon modifikasyonları gibi mekanizmalar gen aktivitesini etkileyebilir.

Bazı epigenetik değişiklikler hücre bölünmeleri sırasında aktarılabilir. Bazı durumlarda kuşaklar arasında aktarım da gözlenebilir. Bunda spor ayakkabı değil, ayağın da yerine göre plastikten yapılması gibi bir değişiklik düşünebilirsiniz.

Sonuç olarak,

Adaptasyon ne şekilde olursa olsun yeni ve farklı bir popülasyonun ya da canlı çeşidinin ortaya çıkması için esas değildir. Adaptasyonla bir bakteri bile yeni bir canlıya dönüşmezken, insanın ağaçtan maymun şeklinden yere inip günümüzdeki insanı verdiği şeklindeki ifadenin bilimsel hiçbir dayanağı yoktur. Dikkate almaya değmez.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet