İyi veya kötü insan nasıl bilinir?

Bir insanın iyi veya kötü insan olduğunu nasıl anlarız?

Değerli kardeşimiz,

Bir insanın iyi olup olmadığını davranış ve tutumlarından kısmen de olsa anlamak mümkündür. Özellikle Allah’tan korkarak O’nun haram kıldığı şeylerden uzak durup durmadığına, emrettiği veya tavsiye ettiği şeyleri ne ölçüde yerine getirdiğine bakılabilir.

Bir insanın karakterini anlamada, sıkıntıda olanlara karşı gösterdiği merhamet ve şefkat de önemli bir ölçüdür. Gücü, imkânı, çıkarı veya menfaati söz konusu olduğunda nasıl davrandığına; ilişkilerinde dürüst, sadık ve vefalı olup olmadığına bakılabilir.

Bununla beraber, şu gerçeklerin de bilinmesinde fayda vardır:

1. İyi insan hiç kötülük yapmayan insan değildir

İmtihan dünyasındayız. Allah Teâlâ insana çeşitli duygu ve arzular vermiş, bunları doğru şekilde kullanmasını istemiştir. Bununla birlikte insanda nefis, şeytan, öfke, şehvet, bencillik ve benzeri duygular bulunmaktadır. Bu sebeple insanın bütün duygularına her zaman yüzde yüz hâkim olması kolay değildir.

Bu insanî gerçek sebebiyle insan öfkelenebilir, hata yapabilir, bencil davranabilir ve zaman zaman kırıcı olabilir. Bunlar, tek başına onun “kötü insan” olduğunu göstermez. Burada önemli olan, kişinin bu davranışları ne sıklıkla yaptığı, bunları alışkanlık hâline getirip getirmediği ve hata yaptığında durumunu düzeltmek için çaba gösterip göstermediğidir.

Bir insanı bir veya birkaç hatasından dolayı hemen “iyi” veya “kötü” diye damgalamak doğru değildir. İnsanları değerlendirirken tek bir davranıştan ziyade genel karakterine, davranışlarının sürekliliğine ve hataları karşısındaki tavrına bakmak gerekir.

İslam’da da insanın yalnızca dış görünüşüne veya sözlerine değil, ahlâkına, davranışlarına ve niyetlerine önem verilir. Peygamber Efendimiz (asm): “Sizin en hayırlınız, ahlâkı en güzel olanınızdır.” buyurarak güzel ahlâkın insanın değerini gösteren önemli bir ölçü olduğunu ifade etmiştir. (bk. Muvatta, Husnü'l Halk, 8)

Dolayısıyla “Bu insan iyi mi, kötü mü?” sorusuna tek bir davranıştan hareketle cevap vermek yerine şu soruyu sormak daha sağlıklıdır:

“Bu davranış, onun karakterinde süreklilik gösteren bir özellik mi?”

2. İyi insanın karakterini gösteren bazı ölçüler

Bir insanı tanımaya çalışırken şu sorular bize önemli ölçüde yardımcı olabilir:

• Allah’tan ne kadar korkuyor ve Allah’ın emirlerine karşı ne kadar hassas davranıyor?

• Allah’ın emirlerini ne ölçüde ciddiye alıyor?

• Kendisinden hiçbir fayda görmeyecek bir insana nasıl davranıyor?

• Gücü ve imkânı eline geçtiğinde nasıl davranıyor?

• Kendisine “hayır” denildiğinde nasıl tepki veriyor?

• Haksız olduğunu fark ettiğinde özür dileyebiliyor mu?

• Yaptığı kötülüğü haklı göstermek için sürekli mazeret üretiyor mu?

• Kendisinden daha güçsüz gördüğü insanlara nasıl davranıyor?

• Öfkeli olduğunda karşısındaki insanın onurunu ve hakkını koruyabiliyor mu?

• Bir insanın zayıf noktasını öğrendiğinde bunu daha sonra ona karşı kullanıyor mu?

• Kimse görmediğinde de doğru olanı yapıyor mu?

• Başkasının başarısını gördüğünde sevinebiliyor mu, yoksa onu küçültmeye ve değersiz göstermeye mi çalışıyor?

• Kendisine yapılan bir iyiliği takdir edip teşekkür edebiliyor mu?

• Hata yaptığında pişman olup kendisini düzeltmeye çalışıyor mu?

• İnsanlara sadece işine yaradıkları zaman mı değer veriyor, yoksa menfaati olmadığı hâlde de iyilik yapabiliyor mu?

• Kendisine yapılan bir haksızlık karşısında adaleti koruyabiliyor mu?

Bütün bunlar, bir insanın karakterini anlamamıza yardımcı olan ölçülerdir. Ancak yine de insanların kalplerini kesin olarak bilemeyeceğimizi unutmamak gerekir. Bir insanın iç dünyasını ve niyetini en iyi bilen Allah’tır.

Bu sebeple insanları değerlendirirken ne safça herkesi iyi kabul etmek ne de birkaç hatasından dolayı insanları hemen kötü ilan etmek doğru olur. Tedbirli, dikkatli ve adil olmak gerekir.

Özetle, iyi insan hiç hata yapmayan insan değildir. Asıl önemli olan, hatası karşısındaki tavrıdır. Hatasını kabul ediyor, pişman oluyor, telafi etmeye çalışıyor ve kendisini düzeltmek için gayret gösteriyorsa bu, onun iyiliğine dair önemli bir işarettir.

Buna karşılık kötülüğü alışkanlık hâline getirmek, haksızlığı sürekli haklı göstermeye çalışmak, güçsüzleri ezmek, insanların zayıflıklarını istismar etmek, kendisine yapılan iyiliği nankörlükle karşılamak ve uyarıldığı hâlde yanlışında ısrar etmek, kişinin karakteri hakkında ciddi olumsuz işaretlerdir.

Dolayısıyla bir insanı tanımak için en çok, gücü elindeyken nasıl davrandığına, menfaati olmadığı insanlara nasıl muamele ettiğine, öfkelendiğinde kendisini nasıl kontrol ettiğine ve hata yaptığında ne yaptığına bakmak gerekir. Çünkü insanın gerçek karakteri çoğu zaman menfaat, güç, öfke ve imkân karşısındaki tavrında ortaya çıkar.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet