Cevap

Değerli kardeşimiz,

BALIKLARDA SAVUNMA SİSTEMLERİ

Prof. Dr. Muhammed ATAMANALP

Atatürk Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Yetiştiricilik Bölümü, Erzurum/TÜRKİYE, [email protected]

Dr. Öğr. Üyesi Arzu UÇAR

Atatürk Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Yetiştiricilik Bölümü, Erzurum/TÜRKİYE

Dr. Öğr. Üyesi Veysel PARLAK

Atatürk Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Temel Bilimler Bölümü, Erzurum/TÜRKİYE

Su denilince akla evimizde musluktan akan sudan okyanusa kadar geniş bir aralık gelmektedir. Dünya adını verdiğimiz bu güzel gezegenin % 70’ inden fazlası sularla kaplıdır. İlginç olarak insan bedeninde bulunan su miktarı da benzer orandadır. Su olmaksızın bizim de gezegenimizin de hayatta kalması mümkün değildir. Kısacası su, gerçekten çok önemli olan ve yerine başka bir şeyi koyamayacağımız bir nimettir.¹

Dünyada 30,000’ e yakın balık türü bulunmaktadır. Genel olarak balık diye gruplandırılmalarına rağmen türler arasındaki farklılıklar çok yüksektir. Yaşadıkları ekosistemlerin birbirinden çok farklı özelliklerde olması (göl, nehir, deniz, okyanus vb.) bu çeşitliliği açıklayan faktörlerden yalnızca birisidir. Her tür bireysel olarak ele alındığında farklılıkların yalnızca morfolojik boyutla sınırlı kalmadığı gözükür.

Sucul canlılar gıdalarını temin etmek, düşmanlarından korunmak, nesillerini devam ettirebilmek gibi hayati aşamalarda farklı tepki ve davranışlar sergilemektedirler. Yapılan biyoekolojik çalışmalar asıl şaşırtıcı farklılıkların davranış düzeyinde olduğunu ortaya koymuştur.²

SUCUL CANLILARDA SAVUNMA MEKANİZMALARI

Akuatik ekosistemdeki canlılar avcılarından korunma, besin zincirlerinde yer alan canlıları avlama, yumurta, yavru ve yuvalarını koruma ve nesillerini devam ettirebilmek için bazı savunma mekanizmaları ile donatılmışlardır.³

Bu mekanizmaların başında kaçma gelmektedir. Bunun haricinde her türe has olan savunma mekanizmaları değişik tarzlarda göze çarpmaktadır.

TÜRE HAS SAVUNMA MEKANİZMALARI

1- Topluluk Teşkil Etme

Balıklar genç dönemlerinde %80, erginlerinde ise %20 oranında topluluk oluşturarak yaşarlar. Bazı türlerde sürüden ayrılarak münferit yaşayan balıklar da bir problem olduğunun göstergesidir. Akuatik ortamda topluluk oluşturma ve sürü hâlinde senkronize yüzme tabii düşmanlar için caydırıcı olmaktadır. İhtiyolojistler sürü oluşturmada balıkların çoğunlukta kendilerini güvende hissetme güdülerinin etkisiyle olduğunu rapor etmişlerdir. Bu duygu ve davranışlar onlara rahmetin bir eseri olarak verilmiştir.

Bu şekilde ‘büyük balık küçük balığı yer’ kuralına karşı küçük cüsseli balıklar bir araya gelerek büyük hacimli topluluklar oluşturarak düşmanlarından korunurlar. Sürünün kenarlarındaki bireyler bir gözcü olarak sürünün güvenliğini sağlamaktadırlar. Bu şekilde ani manevralar yaparak düşmanlarından korunabilirler.⁴

2- Kamuflaj (Mimikri)

Akuatik canlılarda görülen renk değişimleri, bilinçli bir savunma mekanizmasının açık göstergesidir. Dil balığı deniz yüzeyinde hareket ederken üzerinden geçtiği deniz tabanının rengi ona verilerek kamufle olması sağlanır. Pek çok türde, renk değişiminin temel sebebi, fertlerin yaşadıkları yerdeki hayat alanlarına göre kamuflajın sağlanmasıdır. Bu çevre değişimlerine karşı onlara verilmiş bir üstünlüktür. ⁵

Kaya balıklarını, deniz içerisinde görünümleri ile kayalardan ayırt etmek mümkün değildir. Hayalet boru balığı (Solenostomus paradoxus) olağanüstü kamuflaj kabiliyetleri sayesinde içerisinde bulundukları ortamlarda fark edilmezler. Sarı, siyah, kırmız hatta şeffafa varan geniş bir renk çeşitliliği gösterirler.⁶

Ahtapotgillerden olan mürekkep balığı vücudunun bir kısmını kumlara gömerek, bulunduğu yerin rengini alır⁷.

Mürekkepbalığı devasa boyutlu yumuşakçalardır ve boylarına nazaran son derece güçlüdürler. Avlarını yakalamak için iyice gizlenip beklerler ve bir hayvan yaklaştığı zaman üzerine atlayıp dokunaçlarıyla onu sarar ve yemeğe başlarlar.⁸

Palyaço balıkları kendilerine ait bir savunma mekanizması olmamasına rağmen diğer balıkların asla yaklaşamayacakları her canlıyı felç eden fakat kendilerinin etkilenmediği çok güçlü bir zehirle donatılmışlardır.⁹

3- Su Yüzeyine Çıkma

Uçan balıklar, kanat olarak vazife gören büyük oranda genişlemiş yüzgeçlere sahiptir. Denizden füze gibi fırlayarak saatte 70 km hıza ulaşabilirler.¹⁰

Elliden fazla balık türünün uçma kabiliyeti vardır. Tuna, denizaslanı ve balina gibi predatör balıklardan kaçmak için Yaratıcı rahmetinin eseri olarak bunlara okyanusların yüzeyinde süzülerek gitme kabiliyetlerini vermiştir. Sahip oldukları kanat benzeri yapılar onların sudan çıkınca kuş gibi süzülmelerini sağlar. Bu türler su üzerinden 3 m yükseğe zıplayıp 100 m ye varan mesafede havada yol alabilirler.

4- Özel Morfolojik Yapılar

Sucul canlıların bir kısmında hayatlarını sürdürebilmek için bazı özel yapılar bulunmaktadır. Denizhıyarının anüsünden zehir tüplerini çıkarması bu duruma bir örnektir. Bunun yanı sıra denizhıyarı kollajen oluşturarak normalde geçemeyeceği alanlardan örneğin bir kayanın deliğinden geçebilmektedir. Ayrıca bu hayvanlar yine kendilerini tehlike içerisinde hissettiklerinde, savunma mekanizması olarak iç organlarını dışarıya atarlar ve kısa bir süre sonra da rejenerasyon özelliğiyle bu organları tekrardan yapılır.¹²

Kaya balıkları kamuflaj kabiliyetlerinin yanı sıra çok zehirli dikenlere sahiptirler. Ustura gibi keskin olan bu dikenleri düşmanlarında yalnızca zehirlenme değil, ciddi yaralanmalara da sebep olur.¹³

5- Jel Salgılama

Sucul canlılarda mukus besin, su, gaz, hormonların geçişine imkân sağlayan do-ğal, fiziksel, biyokimyasal, dinamik ve yarı geçirgen bir bariyer olarak görev yapar. Bununla birlikte biyolojik bariyer olarak da hareket ederek balıkların savunma mekanizmasında kritik rol oynamaktadır. Kompleks bir sıvı olan, yapışkanlık özelliği bulunan ve epitel yüzey boyunca bileşimi değişen mukus, bakteriyel ve metazoan patojenlerin bir kısmını imha ederken bir kısmının da epitel doku ile temasını engeller.

Balıkların mukus muhtevası ve özellikleri türlere göre değişmekle birlikte hastalıklara karşı dirençte savunma rolü oldukça önemlidir. Savunma mekanizmasını aktif şekilde kullanan Myxini türleri farklı sebeplerden ötürü kendini streste hissettiği zaman vücut üzerindeki gözeneklerinden yoğun miktarda jel salgılanmaktadır. Özellikle solungaçlarıyla solunum yapan canlılarda çok etkili olan bu jel düşmanlardan korunmak için 0.4 saniye gibi kısa bir sürede etkili olan sümüksü bir bileşiktir. Bu toksik bileşik solungaçları tıkayarak çok geniş bir aralıktaki canlı grubuna etki etmektedir.¹⁴

6- Boya Salgılama

Mürekkep balığı, tükürüklerinde bakteriler tarafından üretilen nörotoksinlere sahiptir. Ancak mürekkep balığının tümü zehirli değildir. Predatörlerden kaçamadığı zaman, karın boşluğundaki özel bir keseden, “sepya” denen, siyaha yakın renkte bir sıvı püskürterek jet hızıyla uzaklaşarak düşmanlarından korunmuş olur.¹⁵

7- Elektrik Üretme

Balıkların yaklaşık 250 türüne elektrik üretmek için rahmet sahibi yaratıcı tarafından özel organlar verilmiştir. Bu organları avlarının yerini tespit etmek ve bayıltmak amacıyla kullanılır. Elektrik balıklarının büyük kısmı sürekli olarak düşük voltajda bir kısmı ise akut fakat yüksek voltajda elektrik yayarlar. En tehlikeli tür 600 volttan daha fazla elektrik üreten ve bir insanı öldürebilen Electrophorus electricus türüdür.¹⁶

8- Biyoluminesans

Okyanuslarda savunma aktivitelerinden en şaşırtıcı olanı biyolüminesanstır. Hakkında çok sınırlı bilgi bulunan bu mekanizma tatlı su formlarında görülmemektedir. Okyanusların 500-2000 m derinlerinde yaşayan biyolüminesans balıklar genellikle yeşil – mavi ışık üretirler. Bu ışık simbiyotik yaşadıkları fotobakterium bakterileri vasıtasıyla ya da kendi sahip oldukları fotofor hücreler tarafından üretilir. Lüminesan canlılar genel olarak 440 – 480 nanometre dalga boyu arası ışık yayar ve bu da insan gözü ile görebildiğimiz maviyeşil ışık aralığına denk gelir. Derin deniz canlıları bu özelliği aydınlatma amacı ile de kullanabilirler. Avlarını çekmek, karşı cinsi cezbetmek ve sürü içi iletişimi sağlamak için de bu ışık yayılır¹⁷.

Bazı balıklar, lüminesans tepkime ürünlerini vücut dışına açılan salgı bezlerinden suya püskürtüp, avcıların kendi yerlerini bulmasını zorlaştırarak hayatta kalırlar. Daha dolaylı bir savunma yöntemi olarak, saldırı altındaki lüminesans bir canlı ışık yayarak daha büyük bir avcının dikkatini kendi bulunduğu bölgeye çekip, hayatını tehdit eden avcıyı av konumuna düşürebilir¹⁸.

9- Şekil Değiştirme

Balon balığı (Diodon holocanthus), vücut hacmini mide içine su pompalayarak üç katına çıkarabilir. Bu balığın midesi ve peritonal boşluğu oldukça esneyerek sindirim görevini kaybeder. Şişme esnasında, mide aksiyal kas sistemini çevreleyen periton boşluğuna doğru genişler ve katlanmış peritonu baş kısmına ventral olan sırt yüzgeci, anal yüzgeç ve kaudal pedinkülü çevreleyen potansiyel peritoneal boşluklara doğru bastırır. Sadece başın dorsal ve lateral yüzeyleri bu şişmeden etkilenmez. Balon balığının derisi şişme için özel elastik yapıda yaratılmıştır. Herhangi bir stres durumunda kollajen fibriller doğrudan etkilenir ve deri aniden sertleşir. Sertleşen deri ile balon balığı dikenli bir küre hâline gelir. Bu yapı ve görev özellikleri bir araya geldiğinde balon balığı mükemmel bir savunma mekanizması kazanmış olur.19

10- Tükürerek Avlanma veya Savunma

Sosyal çevre, hayvanların yiyecek arama davranışını şekillendirmede önemli bir rol oynayabilir. Toxotes jaculatrix, hedefini avlamada çok özel bir teknik kullanır. Hedefe kilitlendikten sonra ok gibi su kitlesini fırlatır.20

SONUÇ

Tabii ortamlarında üreme ve beslenme özelliklerinde farklılıklar gözlenen sucul canlılar, nesillerinin devamı için yaşadıkları ortamlara uyumlu, kendilerine has savunma sistemleriyle donatılmışlardır.

Onların bu yapıları ne çevrenin ve ne de tesadüfün eseri olabilir. Bu kadar harika yapılar, hem bu canlıların biyolojik yapısını hem diğer canlıların biyolojik yapısını ve hem de çevrenin bu canlılara olan tesirlerini bilen, gören ve her şeye sözü geçen sonsuz ilim, irade ve kudret sahibi bir yaratıcının eseri olabilir, başka türlü olamaz.

KAYNAKLAR

¹ Emoto, M., 2016, Sudaki Mucize, Arıtan Yayınevi, ss168.

² Gary, G. M., Ballew N. G., Kjelvik M.K. 2010. Fish behavioral types and their ecological consequences. Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences. 71:6, 927-944.

³ Ellis, A.E. 2001. Innate host defense mechanisms of fish against viruses and bacteria. Developmen.-tal & Comparative Immunology, 25:8-9. 827-839.

⁴ Pavlov D. S. and Kasumyan A. O. 2000. Patterns and Mechanisms of Schooling Behavior. in Fish: A Review Journal of Ichthyology, 40:2, S163–S231.

⁵ Hanlon, R. 2007. Cephalopod dynamic camouflage. Current Biology. 17:11. DOI:https://doi.or-g/10.1016/j.cub.2007.03.034.

⁶ Gerlach, O. 2009. Colour change in the ghost pipefish Solenostomus cyanopterus. Phelsuma 17; 59-60.

⁷ Allen J. J., Mäthger L. M., Barbosa A., Buresch K. C., Sogin E., Schwartz J., Chubb C., Hanlon R.

T. 2009. Cuttlefish dynamic camouflage: responses to substrate choice and integration of multiple visual cues. Proceedings of the Royal Society B. DOI: 10.1098/rspb.2009.1694.

⁸ Deveciyan, K. 2006. Türkiye’de Balık ve Balıkçılık. Aras Yayıncılık, s. 285.

⁹ Karplus I., Algom D. 1981. Visual Cues for Predator Face Recognition by Reef Fishes. International Journal of Behavioral Biology. doi.org/10.1111/j.1439-0310.1981.tb01277.x

¹⁰ Balcombe, J. 2016. In praise of fishes: Précis of What a fish knows (Balcombe 2016). Animal Sentience 8(1).

¹² Aydın M. 2016. Sea Cucumber (Holothuroidea) Species of Turkey. Journal of Maritime and Marine Sciences, 2:1, 49-58.

¹³ Tay, T.K.W., Chan, H.Z.,Ahmad, T.S.T.,The K.K., Low T.H., Wahab, N.A. 2016. Stonefish envenomation of hand with impending compartment syndrome. Journal of Occupational Medicine and Toxicology Journal of Occupational Medicine and Toxicology. https://doi.org/10.1186/s12995-016-0112-y

¹⁴ Esteban, M.A. 2012. An Overview of the Immunological Defenses in Fish Skin, International Scholarly Research Network. Article ID 853470, 29. doi:10.5402/2012/853470

¹⁵ Nusnbaum, M. and Derby C.D. 2010. Ink secretion protects sea hares by acting on the olfactory and nonolfactory chemical senses of a predatory fish, Animal Behaviour, 79:5, 1067-1076.

¹⁶ HagiwaraS., SzaboT., and EngerP. S. 1965. Physiological Properties of Electroreceptors in The Electric Eel, Electrophorus Electricus. Journal of Neurophysiology. doi.org/10.1152/jn.1965.28.5.775.

¹⁷ Mensinger, A. F., Case J. F. 1990. Luminescent properties of deep sea fish. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology. 144:1.1-15.

¹⁸ Widder E.A. 2010. Bioluminescence in the Ocean: Origins of Biological, Chemical, and Ecological Diversity. Science. 328:5979. 704-708.

¹⁹ Brainerd, E. L. 1994. Pufferfish inflation: Functional morphology of postcranial structures in Diodon holocanthus (Tetraodontiformes). Journal of Morphology. https://doi.org/10.1002/jmor.1052200304

²⁰ Jones, N. A.R., Webster M., Templeton C. N., Schuster S., Rendell L. 2018. Presence of an audience and consistent interindividual differences affect archerfish shooting behaviour. Animal Behaviour. 141, 95-103.

Kaynak: Bilimler Işığında Yaratılış Derneği

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet