Fazileti hakkında en çok hadis olan sahabi kimdir?

Ahmed bin Hanbel şöyle söylemiş ‎Onun (Ali' r.a. nın) Faziletleri o kadar çoktur ki,  "Sahabilerden hiçbiri hakkında Ali hakkında rivayet edildiği kadar (Hadis) rivayet edilmemiştir." ‎
Bu sözün kaynağı nedir bu söz doğru mu? 
Bu konuda ulemamızın yaptığı bir çalışma var mı?
Bu konuda hadislerin sayısını belirlemek mümkün mü?

Değerli kardeşimiz,

"Sahabilerden hiçbiri hakkında Ali hakkında rivayet edildiği kadar (Hadis) rivayet edilmemiştir." ‎ifadesine Ahmed bin Hanbel’de rastlayamadık. Arapça internette bu kaynağa kaynak olarak gösterilen “Hâkim, Müstedrek,3/107”de de bulamadık.

İlgili ifadeye İbn Arrak, eserinde naklen yer vermiş ve şu bilgiyi bildirmiştir

“Zehebi Talhiste, "Sahabilerden hiçbiri hakkında Ali (fazileti) hakkında rivayet edildiği kadar (Hadis) rivayet edilmemiştir.” ifadesine yer verdikten sonra, ‘bunların -sahih-hasen, zayıf ve uydurma olmak üzere- üç kısma ayrıldığını bildirmiştir. (1)

Hadis Metinlerinde Hz. Ali

Müstakil olarak Hz. Ali hakkında kaleme alınan eserlerin belli başlılarını Fuat Sezgin tesbit etmiştir. (2)

Bunun yanı sıra İmam Nesâî, Hz. Ali'nin faziletine dair ‚Kitâbü’l-Hasâʾis fî fadli Alî b. Ebî Tâlib‛ adında bir eser yazmıştır. ()3

Müellifin Hz. Ali hakkında eserine aldığı 200 civarında rivayetin hepsinin sıhhat değeri aynı değildir. Ahmed b. Hanbel de Hz. Ali’nin faziletlerine dair ‚Kitâbü Fedâʾili’s-sahâbe‛ adını verdiği eserinde (4) 300 kadar rivayet nakletmektedir. (5)

Eserde verilen nakilleri inceleyen nâşir Vasiyyullah b. Muhammed Abbas bu rivayetlerden elliye yakınının sahih, çok azının hasen, on yedisinin ise mevzû, kalan rivayetlerin de güvenilemeyecek derecede zayıftır olduğunu söylemektedir. Hz. Ali’nin faziletine dair kaleme alınmış kırk hadis türü eserler de vardır. (6)

Hz. Ali akkında bu kadar çok telifin yapılmasının öncelikli nedenlerinden biri Emevî idarecilerinin Hz. Ali’ye hakaret edilmesi isteğine muhalif tavır alan sahâbenin onun fedailine dair rivayetleridir. Diğer bir gerekçe ise Şia’nın hilafet konusunda Hz. Ali’yi kullanmalarıdır. Bu konuda kaynaklarında sahih rivayetlere yer verdikleri gibi daha ziyade uydurma hadisleri de

kullanmışlardır. Nitekim İbn Ebü’l-Hadîd, fezâil konusunda mevzu rivayetlerin ilk defa Şiîlerce ortaya atıldığını ve Ali b. Ebû Tâlib’le ilgili çok fazla hadis uydurulduğunu ifade etmektedir. (7)

Kûfeliler’ce hem ehl-i beytin hem de Hz. Ali’nin fazileti hakkında 300.000’den fazla hadis uydurulduğu (8) bilgisi bu konu hakkında bir fikir vermektedir. (9)

Şu halde, konuya, “Hz. Ali (r.a.) hakkında neden diğer halifelere göre daha fazla hadis rivayet edilmiştir? Bunun hikmeti nedir?” açısından bakmak daha uygun olacaktır. Çünkü bu mesele, tarihî ve itikadî şartlarla yakından ilgilidir. Konuyu en veciz şekilde şöyle özetlemek mümkündür:

Hz. Ali (r.a.) hakkında, diğer Hulefâ-i Râşidîn’e kıyasla daha fazla övücü (senâkârâne) hadislerin yayılmasının önemli bir sebebi şudur:

Emevîler ve Haricîler döneminde Hz. Ali’ye yönelik haksız eleştiriler, ithamlar ve küçümsemeler ortaya çıkmıştır. Bu durum karşısında, Ehl-i Sünnet âlimleri ve ehl-i hak, bu yanlış algıyı düzeltmek ve Hz. Ali’nin gerçek faziletini ortaya koymak için onunla ilgili rivayetleri daha fazla nakletmiş ve yaymışlardır.

Diğer halifeler (Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman) ise bu tür yoğun ve sistematik eleştirilere aynı ölçüde maruz kalmadıkları için, onlar hakkında ayrıca böyle bir savunma ihtiyacı doğmamıştır. Bu da rivayetlerin yayılma oranında bir farklılık oluşturmuştur.

Bunun yanında bir başka hikmet daha vardır:

Peygamber Efendimiz (asm), ileride Hz. Ali’nin büyük imtihanlara, iç karışıklıklara ve fitnelere maruz kalacağını ilahî bir bildirimle biliyordu. Bu sebeple, hem Hz. Ali’yi teselli etmek hem de ümmetin onun hakkında yanlış düşüncelere kapılmasını önlemek için bazı özel beyanlarda bulunmuştur.

Nitekim şu hadis bu çerçevede değerlendirilir: Ben kimin mevlası isem, Ali de onun mevlasıdır.”

Bu tür hadisler, hem Hz. Ali’nin faziletini ortaya koymak hem de ileride oluşabilecek yanlış algıları engellemek için bir irşad ve denge vazifesi görmüştür. (10)

Sonuç olarak:

Hz. Ali hakkında rivayetlerin fazla olması, onun diğerlerinden üstün olduğu anlamına değil; tarih içinde ona yönelen haksızlıkları dengelemek ve ümmeti doğruya yönlendirmek için böyle bir ihtiyaç doğmuş olmasına bağlıdır.

Kaynak:
1) Tezihuş’şeria, 1/407.
2) M. Yaşar Kandemir, ‚Ali‛, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 2/375-378.
3) Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî, Hasâisu Emîri’l-Mü’minîn Ali b. Ebî Tâlib), çev. Naim Erdoğan (İstanbul: İz Yayıncılık, 1992).
4) Ahmed b. Hanbel, Fedâilü's-sahâbe, thk. Vasiyyullah b. Muhammed Abbas (Mekke: Câmiatu Ümmi'l-Kurâ, 1983).
5) Ahmed b. Hanbel, Fedâilü's-sahâbe, 2/563-728.
6) M. Tayyib Okiç,‚Hz. Ali el-Mürtaza‛, Ehl-i Beyt Sevgisi, ed. Ömer Menekşe (Ankara, 2006), 50.
7) İbn Ebü’l-Hadîd, Ebû Hâmid İzzüddîn Abdülhamîd b. Hibetillâh b. Muhammed el-Medâinî, Şerhu Nehci’l-belâga (Beyrut 1374/1954), 3/23, 26.
8) İbn Arrâk, Tenzîhü’ş-şerîʿa 1/351-407.
9) Kandemir, ‚Ali‛, 2/375-378; Tombul, Sema Hadis Literatüründe Hz. Ali, Hz. Ali, 2020, s. 393-406. Diyanet Vakfı Yayınları · İSAM Yayınları..
10) Nursi, Lemalar, 29.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet