İslamiyet kadını kocaya bağlıyor ama erkeği karısına bağlamıyor, bu adalet mi?

“Kadın üzerinde en fazla hak sahibi kocasıdır, erkek üzerinde en fazla hak sahibi ise annesidir" hadisi zayıf mı? Neden kadın üzerinde en fazla hak sahibi kocası olurken, erkeğin üzerinde en fazla hak sahibi annesi oluyor? Karşılıklı bir durum yok. İslamiyet kadını kocaya bağlıyor ama erkeği karısına bağlamıyor? Bu adalet mi? O zaman aynı şekilde kadın üzerinde de en fazla hak sahibi annesi olmalı? Sonuçta ikisini de bir anne büyütüp yetiştiriyor? Kadında en büyük hak sahibi koca iken, erkekte neden en büyük hak sahibi karısı olmuyor? Kadın kocasının kölesi ama erkek öyle değil mi yani? Evlilikte erkek daha mı üstün? Kadına neden aynı konum verilmiyor? Bir erkeğin, üzerindeki en büyük hak sahibi neden EŞİ değil? O zaman kadının üzerindeki en büyük hak sahibi de kocası olmasın, annesi olsun? Neden İslam kadına "kocası üzerindeki en büyük hak olma" hakkını vermiyor da erkeğe veriyor? Hani İslam’da her şey karşılıklıydı? Bu nasıl adalet?

Cevap

Değerli kardeşimiz,

Zihninizde oluşan bu haklı sorgulama ve adalet arayışı, İslam'ın evlilik ve aile yapısına dair yanlış anlaşılan veya eksik değerlendirilen bazı hatalı yorumlardan, yanlış örf ve adetlerden kaynaklanmaktadır.

Birçok insan bu ve benzeri durumları yan yana koyduğunda "Kadın kocasına kul köle kılınmış, erkek ise özgür bırakılmış" gibi bir algıya kapılabilmektedir.

Oysa mesele hakların hiyerarşisi, sorumlulukların dengesi ve İslam'ın adalet anlayışı çerçevesinde bütüncül bir şekilde incelendiğinde durumun bir "üstünlük" veya "kölelik" değil, muazzam bir koruma ve denge mekanizması olduğu görülür.

Sorularınızı adım adım, fıkhi ve mantıki gerekçeleriyle incelemeye çalışalım:

1. Bahsettiğiniz hadis sahih midir?

Sözünü ettiğiniz *"Kadın üzerinde en büyük hak sahibi kocası, erkek üzerinde en büyük hak sahibi ise annesidir" mealindeki rivayet hadis kaynaklarında geçmektedir. (Hakim, Müstedrek, 4/167, no: 5/7244; Bezzar, Fit Terğib, Beyrut, 1988, 3/53)

Hadisin sıhhat derecesi hakkında alimler arasında bazı teknik tartışmalar bulunsa da, manası ve içeriği fıkhi kaidelerle ve genel dini prensiplerle uyumludur.

Ancak buradaki "hak" kelimesini mülkiyet veya kölelik gibi anlamak çok büyük bir hatadır.

2. Neden erkek üzerinde en büyük hak annenin, kadın üzerinde kocasının?

Bu tablo ilk bakışta bir adaletsizlik gibi görünse de, arkasında yatan psikolojik, sosyal ve hukuki dinamikler şunlardır:

a) Aile kurumunun liderliği ve sorumluluk dengesi (kavvamlık)

İslam hukukunda evliliğin maddi, fiziki ve hukuki bütün yükü (nafaka, barınma, giyinme, koruma, çocukların masrafları) tamamen erkeğin omuzlarındadır. Kadın çalışsa ve zengin dahi olsa, evin bir kuruş masrafını karşılamak zorunda değildir; kendi parası tamamen kendisine aittir.

Fıkıhtaki temel kural şudur: "Sorumluluk kimdeyse, yetki ve öncelik de ondadır."

Bir geminin iki kaptanı, bir ordunun iki komutanı, bir memleketin iki sultanı olmaz, olamaz ve olmamalı.

Elbette kainat içinde küçük bir gemi, küçük bir ordu ve küçük bir memleket olan bir ailede de iki kaptan, iki ordu ve iki sultan olmaz, olamaz ve olmamalıdır.

Evin tüm yükünü, korumasını ve mali sorumluluğunu üstlenen erkeğe; düzenin ve birliğin sağlanması adına aile içinde bir yöneticilik ve sorumluluk yetkisi verilmiştir. Eğer kadının üzerinde de en yetkili kişi kendi ailesi/annesi kalsaydı, her aile müdahalesinde evlilikte yetki karmaşası ve kaos çıkardı. Kadının evlilik birliği içerisindeki sadakati ve düzeni kocasının rehberliğinde şekillenir.

b) Erkeği evliliğe ve ailesine bağlayan gizli güç: Anne

"Neden erkeğin üzerindeki en büyük hak karısının değil de annesinin?" sorusunun cevabı, kadını koruyan çok derin bir psikolojik hikmete dayanır:

Eğer erkeğin üzerindeki en büyük hak sahibi karısı olsaydı ve erkek kendi ailesini (annesini) bir kenara bıraksaydı; o erkek yarın bir gün karısını da kolayca bir kenara atabilirdi.

Ana-baba hakkını, özellikle annesinin üzerindeki hakkını en yüksek değer sayan bir erkek; bir kadına (özellikle evlatlarının annesine) nasıl saygı gösterilmesi gerektiğini anasından öğrenir.

Anne hakkı, erkeğin vicdanını, merhametini ve sadakatini terbiye eden ana mekanizmadır. Annesine hürmet etmeyen, annesinin hakkını gözetmeyen bir erkeğin, karısına adaletli ve merhametli davranması beklenemez.

c) Kadının biyolojik ve sosyal muhafazası

İslam, kadının doğası gereği korunmaya ve sahip çıkılmaya ihtiyacı olduğunu kabul eder. Kadın evlendiğinde, kocasının himayesine ve korumasına girer. Koca, eşine bakmakla, onu korumakla yükümlüdür. Bu koruma ve bakım yükümlülüğünün karşılığı olarak, eşinin de bu yuvaya ve kocasına bağlılığı esas alınmıştır.

3. Kadın kocasının kölesi midir? Erkek daha mı üstün?

Kesinlikle Hayır! İslam'da kadın kocasının kölesi değildir, evlilik de bir kölelik akdi değildir. Erkek aileden sorumlu başkan ve bakan ise, hanım onun yardımcısı ve yönetim kurulu üyesidir. Erkek dış işlerinden sorumlu ise, hanım da iç işlerinden sorumludur.

Demek ki, iki tarafın da hakları vardır, ancak bu haklar simetri değil, dengelidir.

Bakara Suresi 228. ayette açıkça şöyle buyrulur:

"...Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde örfe uygun hakları vardır..."

Erkeğin karısına karşı görevleri:

Peygamber Efendimizin (asm) aile hayatına, karı-koca ilişkilerine ve kadına verilen değere dair buyurduğu bu mübarek hadis-i şerifler, İslam’da evliliğin harcının sevgi, saygı, hoşgörü ve zarafet olduğunu en açık şekilde ortaya koymaktadır.

Topladığınız bu hadis-i şeriflerin sunduğu temel mesajlar ve hikmetler şu başlıklar altında özetlenebilir:

Kusursuzluk aramamak ve hoşgörülü olmak:

“Bir mümin erkek, bir mümin kadına buğzetmesin. Çünkü onun bir huyunu beğenmezse başka bir huyunu beğenir.” (Müslim, Radâ 61)

İmanın olgunluk ölçüsü: aileye nazik olmaktır:

“Müminlerin iman bakımından en kamil/olgun olanı; ahlakı güzel olan ve ailesine nazik davranandır.” (Tirmizî, İman 2612)

İslam’da hakiki dindarlık ve imanın kemali, sadece camide veya toplum içinde gösterilen nezaketle değil; kişinin en rahat olduğu, kimsenin görmediği evinin içindeki tutum ve davranışlarıyla ölçülür. Dışarıda nazik olup evinde eşine karşı kırıcı ve sert olan bir kimsenin ahlakı ve imanı eksik kabul edilmiştir.

Hayırlı insan olmanın kriteri, hanımına hayırlı olmaktır:

“Sizin en hayırlınız, kadınlarına/ehline karşı en hayırlı olanlarınızdır. Ben aileme en iyi olanınızım.” (Müslim, Birr 149)

Peygamber Efendimiz (asm) kendisini bir rol model olarak sunmuş ve bir erkeğin "iyi/hayırlı bir insan" sayılmasının birincil şartını eşine ve ailesine iyi davranmak olarak belirlemiştir.

Kadını Allah’ın bir emaneti olarak kabul etmeli:

“Kadınlarınız konusunda Allah'tan korkun. Çünkü siz onları Allah'tan emanet olarak aldınız.” (Ebu Dâvud, Menasik 56)

Evlilik, erkeğe kadının üzerinde dilediği gibi tasarruf edebileceği bir üstünlük alanı değil; Allah adına verilmiş ağır bir sorumluluk ve kutsal bir emanettir. Emanete hıyanet etmek büyük günah olduğu gibi, Allah'ın emaneti olan eşe zulmetmek, onu hor görmek veya haklarını çiğnemek doğrudan Allah'ın hesabına muhatap olmak demektir.

Kadınlara hayırlı olmayı sürekli hatırında tutması gerekir:

“Kadınlarınıza karşı hayırlı olmayı birbirinize tavsiye edin.” (Müslim, Radâ 62)

Ahlaklı ve huzurlu bir toplumun temeli aile huzurundan geçer. Peygamberimiz (asm) toplumun ve erkeklerin kendi aralarında sürekli kadınlara iyi davranmayı, onların haklarını korumayı bir ilke olarak birbirlerine hatırlatmalarını emretmiştir.

Bu hadis-i şerifler bir bütün olarak değerlendirildiğinde; İslam'da kadının konumunun ezilmek, köleleştirilmek veya ikinci plana atılmak değil; bilakis harika bir gül nadide bir elmas korunmak, el üstünde tutulmak, hürmet gösterilmek ve Allah’ın en hassas emaneti olarak görülmek olduğunu şüpheye yer bırakmayacak şekilde kanıtlamaktadır.

İslam’da koca, karısına zulmedemez, onu kulu gibi kullanamaz. Eşine iyi bakmayan, onun nafakasını karşılamayan, ona psikolojik veya fiziksel şiddet uygulayan erkek, Allah katında büyük günahkardır ve kadın bu durumda mahkemeye başvurarak evliliği bitirme (boşanma) hakkına sahiptir.

4. Neden birebir eşitlik değil de adil bir görev dağılımı vardır?

İslam'da kadın ile erkeğin hak ve sorumlulukları birebir aynı (simetrik) değil; biyolojik, sosyal ve hukuki dengelere dayalı olarak adildir. Eğer ailede her şey matematiksel olarak birebir eşit olsaydı ve iki ayrı idareci bulunsaydı, ortaya çıkacak durumlardan, kaoslardan, adaletsizliklerden, haksızlıklardan... bazılarına dikkat çekmeye çalışalım:

- Çift başlılık aileyi dağıtırdı (yönetim ihtiyacı)

Bir devlette veya şirkette iki eşit yönetici / iki ayrı yetkili olduğunda orada kilitlenme ve kaos kaçınılmazdır. Ailede de son sözü söyleyecek bir koordinatör (lider) olmasaydı, en küçük fikir ayrılığı bile devasa krizlere dönüşür, aile bir yuva değil sürekli güç savaşlarının yaşandığı bir rekabet alanı haline gelirdi.

- Sorumluluk kimdeyse yetki de onda olmalıdır

İslam fıkhına göre evin kirasından yemeğine, giyiminden çocukların masraflarına kadar tüm maddi ve hukuki yük tek başına erkeğin omuzlarındadır. Ağır sorumluluğu taşıyan tarafa, aile düzenini muhafaza edebilmesi için yönlendirme ve koordinasyon yetkisi verilmesi fıkhi ve mantıki bir zorunluluktur.

- Kadının maddi güvencesi ve özgürlüğü ortadan kalkardı

Birebir eşitlik olsaydı, kadın da evin tüm masraflarını, kirasını ve faturalarını yarı yarıya ödemek zorunda kalırdı. Oysa İslam'da kadının trilyonları da olsa kendi parası tamamen kendisine aittir; evin tek bir kuruş masrafına katılmak zorunda değildir.

- Biyolojik ve annelik yükleri ihmal edilirdi

Gebelik, doğum ve emzirme gibi sadece kadının sırtında olan ağır biyolojik ve duygusal yıpranmalar yok sayılır; kadından bu zorlu süreçlere rağmen erkekle aynı iş gücünü ve çıktıyı vermesi beklenirdi. İslam ise kadını bu ağır yükü sebebiyle dışarıda rızık kazanma stresinden muaf tutmuştur.

- Koruma, askerlik ve ağır yükler kadına da binerdi

Kadın da tıpkı erkek gibi askere gitmek, aileyi ve vatanı fiziki olarak koruma ve ağır savunma yükümlülüklerini üstlenmek zorunda kalırdı. İslam ise kadını bu yıpratıcı fiziki mükellefiyetlerden korumuştur.

- Mehir ve boşanma güvenceleri düşerdi

Erkeğin evlenirken kadına verdiği bir ekonomik güvence olan mehir ile boşanma durumundaki iddet nafakası ve çocukların bakım yükümlülüğü kalkar; kadın yalnızlığa ve geçim kaygısına terk edilirdi.

Demek ki: Erkeğin sorumluluğu ve yönetim kurlu başkanı olması, bir üstünlük değil, hizmettir. Kadın ailenin kalbidir. İslam, aileyi kaostan korumak için birebir eşitlik yerine adil bir görev dağılımı ve denge getirmiştir. İslam, kadına ve erkeğe farklı sorumluluklar ve buna paralel olarak farklı haklar yüklemiştir.

5. Annemize (ve kadınlığa) verilen yüce değerin inceliği

"Erkek üzerinde en büyük hak sahibi annesidir" hükmü, ilk bakışta kadını ikinci plana atıyor gibi görünse de; aslında kadınlığa ve anneliğe tanınan en tepe hiyerarşik makamın ilanından ibarettir.

Soruyu soran kadın da bir annedir (veya adayıdır): Bu soruyu soran her kadın nihayetinde yetiştireceği, dünyaya getireceği erkek evlatlarının üzerinde "en büyük hak sahibi" konumuna yükselecektir.

Tüm erkeklerin baş eğdiği makam bir kadındır: İslam düzeninde en güçlü, en yetkili erkek dahi dünyadaki en büyük hürmeti ve hakkı yine bir kadına “annesine” ödemekle mükelleftir.

Kadınlığın tacı anneliktir: Dolayısıyla sistem, kadını eşlik makamında koruma altına alırken; annelik makamında ise erkeğin üzerindeki en büyük amir ve hak sahibi kılmıştır.

Demek ki kadın, eş olarak erkeğin koruması ve himayesindedir; fakat anne olarak o erkeğin dünyadaki en büyük hak sahibidir. Bu durum, İslam'ın kadınlığa ve annelik makamına verdiği en tepe değerin ve hürmetin bizzat göstergesidir.

Özetle

- Kadın kocasına bağlanır: Çünkü o yuvanın koruyucusu, sponsoru ve hukuki sorumlusu kocadır. Bir kurumda iki farklı yönetici olamayacağı gibi, ailede de dirlik ve düzenin sağlanması için yetki ve sorumluluk erkeğe verilmiştir.

- Erkek annesine bağlanır: Çünkü erkeğin merhametini, adaletini ve bir kadına nasıl davranması gerektiğini eğiten merci annedir. Annesine merhamet duymayan erkek, karısına da merhamet etmez.

- Kadın köle değildir: Kadın kocasının kölesi değil, Allah'ın erkeğe teslim ettiği en yüce emanettir. Koca, karısının haklarını gözetmekle ve ona en güzel şekilde davranmakla yükümlüdür.

- Bir kadın ya annedir veya anne adayıdır: Bu açıdan bakınca, eş olarak kocasının koruması ve himayesindedir; fakat anne olduğunda o erkeğin üzerindeki en büyük hak sahibi ve amir konumuna yükselerek kadınlığın en yüce makamına oturtulmuştur.

- Birebir eşitlik (simetri) olsaydı ortaya çıkacak kaoslar olurdu:

İki başlılık ve yuvada kaos çıkar, en küçük fikir ayrılığı kilitlenmeye ve devasa krizlere yol açar; aile bir yuva değil, sürekli güç savaşlarının yaşandığı bir rekabet alanı haline gelirdi.

Kadının maddi ve biyolojik olarak yıpranmasına neden olmakla beraber, eşitlik gereği kadın da evin kirasını, faturalarını ve mutfak masraflarını yarı yarıya ödemek; gebelik, doğum ve emzirme gibi ağır süreçlere rağmen dışarıda erkekle aynı iş gücünü üretmek zorunda kalırdı.

Evlilikte erkeğin kadına ödediği mehir, boşanma halindeki iddet nafakası ve çocukların bakım yükümlülüğü ortadan kalkar; kadın yalnızlığa ve geçim kaygısına terk edilirdi.

Fiziki yüklerin eşitlenmesi halinde, kadın da askere gitmek, aileyi fiziki olarak korumak ve ağır savunma yükümlülüklerini üstlenmek zorunda kalırdı.

Sonuç:

İslam; kadını hayatın ağır, yıpratıcı maddi ve fiziki yüklerinden korumak; erkeğe ise yüklendiği ağır sorumlulukların gereği olarak bir koordinasyon (hizmet) yetkisi vermek suretiyle yuvadaki kaosu engellemiştir.

Böylece aile, birebir eşitlikle çatışan değil, adil görev dağılımı ve adaletle tamamlanan huzurlu bir birliğe dönüştürülmüştür.

Özetle, buradaki tablo kadını ezmek değil; erkeğin üzerindeki vicdani baskıyı (anne hakkı ile) diri tutarak karısına karşı zalimleşmesini engellemek ve yuvadaki yetki karmaşasını sonlandırmaktır.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet