Yeryüzünde bozgunculuk, hangi suçlardır?

Kur'an-ı Kerim’te geçen “yeryüzünde bozgunculuk (fesad fi’l-arz)” suçları hangi suçlardır? Burada önemli olan husus; ilgili suçun silah, şiddet, gasp, adam öldürme, yol kesme veya benzeri yollarla toplumun can-mal-emniyetini ve kamu düzenini hedef alması mıdır?

Değerli kardeşimiz,

İlgili ayetin meali şöyledir:

“Allah ve Resûlüne karşı savaşan ve yeryüzünde bozgunculuk yapmaya çalışanların cezası, ancak öldürülmeleri yahut asılmaları yahut da el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi, ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu onların dünyada çekecekleri rezilliktir; âhirette ise onlara büyük bir azap vardır.” (Maide, 5/33)

Bu ayetin tefsirinde alimlerin farklı yorumları vardır. Ancak en dikkat çekici yorumlardan biri, İbn Abbas’tan nakledilen izah tarzıdır.

Ayette geçen: “أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ” ifadesindeki “أو / ev” edatının burada mutlak anlamda “veya” değil; farklı suçlara farklı cezaları açıklayan bir “tebyin” manasında olduğu söylenmiştir. Yani burada “tahyîr” (hakimin istediği cezayı seçmesi) değil, suç çeşitlerine göre hükümlerin açıklanması söz konusudur.

Buna göre ayetin manası şu şekilde anlaşılmıştır:

Sadece adam öldüren kimse öldürülür.

Hem adam öldürüp hem gasp yapan kimse öldürülür ve asılır.

Sadece mal gasp eden/yol kesen kimsenin el ve ayağı çaprazlama kesilir.

İnsanları korkutup yol güvenliğini bozan, fakat öldürme ve gasp yapmayan kimse ise sürgün edilir veya hapsedilir.

Bu yorum; Şafii mezhebinin meşhur görüşlerinden biri olup birçok müfessir tarafından da tercih edilmiştir. (bk. Fahreddin Razi, ilgili ayetin tefsiri; ayrıca bk. Zemahşeri, Maverdi, İbn Aşur, ilgili yer)

Bununla beraber bazı alimler ise ayetteki “ev” edatını “tahyîr” manasında anlamış; devlet başkanının veya hakimin, suçun ağırlığına ve kamu maslahatına göre bu cezalardan uygun olanını tercih edebileceğini söylemiştir.

Fıkıhta bu suç türü genellikle “hirabe” (الحرابة) başlığı altında ele alınmıştır.

Hirabe; yol kesme, silahlı eşkıyalık, gasp, adam öldürme, kamu güvenliğini bozma ve toplumda korku-kaos oluşturan organize şiddet fiilleri için kullanılan bir kavramdır.

Bu sebeple birçok fakih, ayetteki “fesad fi’l-arz” ifadesini özellikle silahlı eşkıyalık ve kamu düzenini hedef alan organize suçlar çerçevesinde değerlendirmiştir.

Sahih hadis kaynaklarının bildirdiğine göre bu ayet, Ureyneliler Olayı üzerine nazil olmuştur. Söz konusu kişiler, çobanı öldürmüş, develeri gasp etmiş, kamu düzenini bozmuş, fiilen silahlı eşkıyalık yapmışlardı.

Ancak Fahreddin er-Razi’nin de belirttiği gibi, “İtibar, sebebin hususiliğine değil; lafzın umumiliğinedir.”

Dolayısıyla ayetin hükmü yalnızca o olaya mahsus değildir; benzer mahiyetteki tüm ağır kamu düzeni suçlarını kapsayacak şekilde anlaşılmıştır.

Bu çerçevede bakıldığında, ayetteki “yeryüzünde bozgunculuk” ifadesinin merkezinde, silahlı şiddet, terör, organize gasp, adam öldürme, yol kesme, toplum güvenliğini çökerten eylemler yer almaktadır.

Bunun yanında ahlaki ve toplumsal açıdan bakıldığında, yeryüzündeki fesadın iki önemli sacayağı olduğu da söylenebilir:

Biri, Allah’ın emir ve yasaklarına başkaldırı, diğeri ise insanların hak ve hukukunun çiğnenmesi.

Bu ikisinin birleştiği yerde fesadın en ağır biçimleri ortaya çıkar. Çünkü böyle bir durumda hem Allah hakkı hem de kul hakkı ihlal edilmiş olur.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet