Yap işlet devret (YİD) faiz mi?

Yap işlet devret sisteminde, garanti kazanç var o yüzden yap işlet devret faiz olur mu? Mesela 10m tl ye havalimanı kur ben sana 15m tl kazancı 3 sene içinde garanti ediyorum, eğer 15m tl kazanmazsan ben sana 15m tl kazanmışsın gibi para vereceğim sen de 3 sene sonra bana havalimanını devredeceksin deniliyor yani garanti kazanç var faiz midir?

Değerli kardeşimiz,

Alım-satım, kira vb. akitlerin bir kısmında kâr önceden bellidir ve bu kazancı faiz kılmaz.

Yap-işlet-devret modelinde, “garantili bir kazanç bulunması tek başına işlemi faizli hâle getirmez.” Çünkü faiz, esas itibarıyla bir “borç ilişkisi içinde, borç verilen ana paranın zaman karşılığında fazlasıyla geri alınmasının şart koşulmasıdır.” Buna karşılık her önceden belirlenmiş kazanç faiz değildir. Alım-satım, kira, istisna ve benzeri birçok akitte elde edilecek bedel veya kâr önceden belirlenebilir.

Yap, işlet, devret akdinde bir işi, yapıyı, eseri yaptırmak ve borcunuzu gelirinden ödemek üzere sözleşme yapıyorsunuz. “Bu işten alacağın şu kadar yıllık geliri olacak, gelir şimdi belirleyeceğimiz limite ulaşmazsa borcumu nakden ben ödeyeceğim” derseniz, bunda da sakınca olmaz.

Klasik fıkıh eserlerinde günümüzdeki Yap-İşlet-Devret (YİD) modeliyle tamamen aynı nitelikte bir akde rastlanmamakla birlikte, bu modeli çağrıştıran bazı uygulamalar bulunmaktadır.

İmam Şafiî'den nakledilen bir görüşte, bir kimsenin kiraladığı araziye ağaç dikip kira süresi sonunda bu ağaçları arazi sahibine bırakmasının caiz olduğu ifade edilmiştir.¹ Bu uygulama, yapılan yatırımın belirli bir süre kullanıldıktan sonra mal sahibine devredilmesi yönüyle YİD modeline benzemektedir. Ancak YİD'de projenin kamu tarafından talep edilmesi ve kamu hizmetine yönelik olması bakımından farklılıklar da bulunmaktadır. ²

Benzer şekilde İbnü'l-Kāsım da, bir kimsenin başkasının arazisine bina yaparak belirli bir süre kullanması ve ardından binayı arazi sahibine bırakmasını, kullanım süresi açıkça belirlenmek şartıyla caiz görmüştür. ³ Bu örnek de YİD modeline benzer klasik uygulamalardan biri olarak değerlendirilmektedir. ⁴

Bu örneklerden hareketle bazı çağdaş araştırmacılar YİD sözleşmesini “icâre akdine” benzetmişlerdir. ⁵ Onlara göre devlet, arazi veya kullanım hakkını yükleniciye tahsis etmekte; yüklenici ise bunun karşılığında inşa ettiği tesisi süre sonunda devlete teslim etmektedir. Bu yönüyle tesisin devlete bırakılması kira bedeli niteliğinde değerlendirilmektedir. ⁶

Buna karşılık çağdaş araştırmacıların çoğunluğu YİD modelini “istisnâ akdi” kapsamında değerlendirmektedir. ⁷

İstisnâ, bir sanatkâra veya üreticiye belirli özelliklerde bir eser yaptırılması anlamına gelmekte olup, tarih boyunca kapsamı gelişerek günümüzde köprü, yol ve benzeri büyük altyapı projelerini de içine alacak şekilde genişlemiştir. ⁸ Bu akitte üretici işi bizzat yapabileceği gibi başkasına da yaptırabilir; ayrıca bedelin peşin ödenmesi zorunlu olmayıp vadeli veya taksitli ödeme de mümkündür. ⁹

Modern dönemde İslâm Fıkıh Akademisi ve AAOIFI gibi kurumlar da istisnâ akdinin bağlayıcı bir sözleşme olduğunu kabul etmiştir. ¹⁰

YİD modelinde yüklenicinin gelirini tesisi işletmek suretiyle elde etmesi, ilk bakışta istisnâ akdinden farklı görünse de, birçok araştırmacıya göre bu gelir gerçekte devletin inşa bedelini belirli süre işletme hakkı tanıyarak ödemesinden ibarettir. Ayrıca tesisin inşa edildiği arazi ve inşa hakkı devlete ait olduğundan, bu yönüyle YİD sözleşmesinin istisnâ akdine daha yakın olduğu kabul edilmektedir. ¹¹

Özetle, Yap-İşlet-Devret (YİD) modelinde belirli bir gelir veya kazancın önceden garanti edilmesi, tek başına işlemi faizli hâle getirmez. Çünkü faiz, bir borç ilişkisinde ana paranın zaman karşılığında fazlasıyla geri ödenmesinin şart koşulmasıdır.

YİD modelinde ise esas olan borç verme değil; bir eserin inşa edilmesi, belirli süre işletilmesi ve sonunda devredilmesidir. Bu nedenle çağdaş İslam hukukçularının çoğunluğu YİD sözleşmesini faiz kapsamında değil, istisnâ akdi (eser siparişi sözleşmesi) veya bazı yönleriyle icare akdi çerçevesinde değerlendirmektedir.

Bununla birlikte, sözleşmeye faiz doğuran ilave şartlar eklenmesi hâlinde bunlar ayrıca değerlendirilmelidir.

Dipnotlar:
1. Ebu Abdillah Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî, el-Ümm, thk. Rıfat Fevzi Abdülmuttalip (Mansure: Dâru'l-Vefâ, 2001), 5/37.
2. Reşud, el-Ukûdu'l-mübtekire, 108.
3. İbn Rüşd, el-Beyân ve't-tahsîl, 8/461.
4. Boşnak, "Tevzîfi'l-'akdi'l-binâi ve't-teşğîl ve'n-nakl", 316; Ebû Ğudde, "Akdu'l-binâi ve't-teşğîl ve'l-i'âde", 629.
5. Boşnak, "Tevzîfi'l-'akdi'l-binâi ve't-teşğîl ve'n-nakl", 344; Buhayt, "Tatbîku Akdi'l-binâi ve't-teşğîl ve'l-i'âde", 502.
6. Reşud, el-Ukûdu'l-mübtekire, 108.
7. Boşnak, "Tevzîfi'l-'akdi'l-binâi ve't-teşğîl ve'n-nakl", 327; Ahmed Muhyiddin Ahmed, "Tatbîku nizâmi'l-binâi ve't-temlîki", 536; Osmanî, "Akdu'l-binâi ve't-teşğîl ve nakli'l-mülkiyye", 741.
8. Buhârî, el-Câmi'u's-Sahîh, "Salât", 64; "Libâs", 46; Kâsânî, Bedâiü's-sanâi', 7/474; Berki, Açıklamalı Mecelle, 73; Çalışkan, "İstisnâ Akdinin Mahiyeti ve Unsurları", 362-363.
9. Aşkar, Bey'ü'l-murâbaha, 165; Ali Haydar Efendi, Dürerü'l-hükkâm, 1/587; Serahsî, el-Mebsût, 15/91.
10. Serahsî, el-Mebsût, 15/90; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr, 7/475; Berki, Açıklamalı Mecelle, 74; Ahmed Muhyiddin Ahmed, "Tatbîku nizâmi'l-binâi ve't-temlîki", 527; AAOIFI, Faizsiz Finans Standartları, 294.
11. Şîrâzî, el-Mühezzeb, 2/251; İbn Kudâme, el-Muğnî, 6/12; Osmanî, "Akdu'l-binâi ve't-teşğîl ve nakli'l-mülkiyye", 744; Detaylı bilgi ve değerlendirme için bk. Aras, Yunus. “İslam Hukuku Açısından Yap-İşlet-Devret (YİD) Modeli”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi / Cumhuriyet Theology Journal 24/3 (Aralık 2020), 1177-1198.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet