Tahılların başaklarda depolanmasının hikmeti nedir?

Cevap

Değerli kardeşimiz,

CEREAL STORAGE IN SPIKE

Prof. Dr. Hasan KILIÇ

Bingöl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Bingöl, Türkiye

[email protected]

Abstract

Cereal grains are the most important source of calories for the majority of the world population. About 60% of daily calories of the people are supplied by wheat, maize and rice. Cereal, which has existed throughout human history, is mentioned in the Qur'an with the verse “Then will come after that seven difficult [years] which will consume what you saved for them, except a little from which you will store” (Joseph 47). Guiding people about the storage method of cereal in 1700 BC when wheat had been cultivated and stored with primitive methods, befits the declaration of Allah who writes and shows the plan of the universe. Today, the viability of cereal seeds and protection from harmful substances are possible in modern storage facilities under certain temperature and humidity conditions. Despite the lack of enough studies in the storage of grains in spike form, in comparison to modern storage techniques it may be concluded that wheat is less inclined to be affected by pests and more resistant against unfavorable storage conditions when it is stored in spike. It is hoped that the content of this study on the comparison of the grain with and without spike in terms of germination and other characteristics over long storage will contribute to the field of storage technology.

Key Words: Cereal, Storage in spike

TAHILLARIN BAŞAĞINDA DEPOLANMASI

Prof. Dr. Hasan KILIÇ

Özet

Dünyada en fazla ekim alanına sahip tahıllardan buğday, çeltik ve mısır beslenme amaçlı dünya enerji ihtiyacının %60’ına yakınını temin ederler. Kültüre alınmaları insanlık tarihi kadar eskiye dayanan ve Kur’an-ı Hakim’de farklı yönlerden ele alınan tahılların uzun süre depolarda muhafaza etmenin metotları “Yedi yıl her zamanki gibi ekersiniz. Biçtiğinizde, yiyeceğiniz az bir kısmı alın, kalanı başaklarının içinde bırakın (Yusuf 47)”ayeti ile beşere yol gösterilmiştir. Gerek ziraat ve gerekse ürünlerin depolanmasının iptidai şartlarda yapıldığı MÖ 1700’lı yıllarda, tanenin başakta muhafazası ile alakalı hadisenin Kur’an’ı Mu’ciz’ül beyan’da bahsedilmesi, mevcudata dair plan ve programı yazan ve gösteren kâinat Halık’ının beyanına yakışır bir tarzdadır. Günümüzde tahıl ürünlerinin canlılığı ve zararlılardan korunması modern depolama tesislerinde belirli sıcaklık ve nem şartlarında mümkün olabilmektedir. Tahıl tanelerinin başağında depolanması ile alakalı çok çalışma olmamakla birlikte modern depolama teknikleri ile mukayese edildiğinde buğdayda haşerat zararı daha az, kalite kaybının olumsuz şartlarda başaksız daneye göre daha dirençli olduğu yapılan çalışmalardan anlaşılmaktadır. Başaklı ve başaksız tanenin uzun depolama şartlarında çimlenme ve diğer özellikler bakımından mukayese edilmesine yönelik araştırmalara yer verilmesinin bu sahadaki depolama teknolojisine katkı sağlayacağı ümit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Tahıllar, Başağında muhafaza

1. GİRİŞ

Tahıllar, Gramineae olarak da bilinen Poaceae familyasına mensup nişasta amaçlı üretilen tek yıllık bitkiler olup buğday, mısır, çeltik, sorgum, arpa, çavdar ve yulaf dünyada en fazla üretime sahip başlıca türlerdir. Taneleri tüm olarak değerlendirildiğinde karbonhidrat, protein, vitaminler, mineraller ve yağ bakımından insanın ihtiyacını karşılayacak seviyede yaratılmışlardır. Bununla beraber kabuğu ve embriyosu uzaklaştırılan tahıl taneleri insan için ihtiyaç duyulan çoğu vitamin ve besin elementlerinden yoksun karbonhidrat kaynağı haline gelmiş olur. Tahıllar aynı zamanda yem bitkisi olarak hayvanların ihtiyaçlarının temininde kullanıldığı gibi endüstride de başta glikoz olmak üzere yapışkan, yağ ve alkol olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.

Dünyada en fazla üretime sahip tahıllardan mısır 1.033.74 mil. ton, buğday 757.92 mil. ton, çeltik: 488.6 mil. ton, arpa 144.26 mil. ton,yulaf: 23.51 mil. ton ve çavdar 12.58 mil. ton dur (Statistica 2018). Tahıllardan buğday, dünyada en yaygın ekimi yapılan ve insan gıdası olarak kullanılan bir serin iklim tahılıdır. Kültürünün insanlık tarihi kadar bir geçmişe sahip olduğu buğday; geniş adaptasyon kabiliyeti ve yetiştirilmesindeki kolaylıklar ile birlikte kalori ve protein yönünden insanların %20’sinin ihtiyacını karşılaması, dünyada en fazla ekim alanına sahip olmasını sağlamıştır. İlk tarımın başladığı Verimli Hilal (Şekil 1) bölgesinde tahılların kültüre alınmalarının bundan yaklaşık 10-12 bin yıl öncesine dayandığı (Lev-Yadun et al., 2000; Doebley et al., 2006) bildirilmektedir. Kâinatın bir nevi kıraati olan Kur’an-ı Hakim, marifetullahtan ve tevhidin mertebelerinden bahsettiği gibi insanların menfaatlerine raci fenlere de yer vermesi makama gayet uygundur. bu cümle ile âyetlerin sonunda zikredilen emsalî cümleler, İslâmiyetin menşei ilim, esası, akıl olduğuna işaret eder (Nursi, İşaratül İcaz 173). Kur'an-ı Hakim; enbiyaları, insanın cemaatlerine terakkiyat-ı maneviye cihetinde birer pişdar ve imam gönderdiği gibi; yine insanların terakkiyat-ı maddiye suretinde dahi o enbiyanın her birisinin eline bazı harikalar verip yine o insanlara birer ustabaşı ve üstad etmiştir. Onlara mutlak olarak ittibaa emrediyor. İşte enbiyaların manevi kemalatını bahsetmekle insanları onlardan istifadeye teşvik ettiği gibi, mu'cizatlarından bahis dahi; onların nazirelerine yetişmeye ve taklidlerini yapmaya bir teşviki işmam ediyor (Nursi Sözler 279).

Bu itibarla, Kur’an-ı Hakim’in diğer ilim sahalarındaki keşiflerden (gemi, tayyare, şimendifer, celb-i suret, telyin-i hadid vs) bahsettiği gibi geçmişten günümüze insanların esas gıdası olan ve dünyada üretim bakımından ticarette en fazla yer tutan tahılların kullanım teknolojilerinden bahsetmesi aynı hakikattir. Bilhassa buğday gibi dünyada en fazla ekim alanına sahip bir ürünün saklanma veya depolama tekniklerinin bundan yaklaşık 3.800 yıl önce Hz Yusuf (as) vasıtasıyla öğretilmesi, depolama tekniğinin benzerlerini ve taklitlerini yapmaya bir teşviki işmam ediyor. Araştırıcılar, tarım tekniklerindeki ilk değişimin Verimli Hilal bölgesinde başladığı ve tüm dünyaya buradan yayıldığı gerçeğinde hemfikirdirler. Arkeolog Özdoğan (2007), dünyanın her yerinde insanlar, değişen doğal çevre koşullarına, bildikleri teknoloji ve sosyal alışkanlıklarıyla uyum sağlamakla birlikte Yakındoğu’nun belirli bir bölgesinde bu dönüşüm dünyanın diğer yerlerinden farklı olmuş ve daha sonra tüm dünyayı etkileyecek olan yeni yaşam biçimini ortaya çıkardığını bildirmiştir. Kur’an-ı Kerim’in nassıyla birçok sahada bilime ve insanların yaşama şartlarının kolaylığına öncülük eden peygamberlerin söz konusu bölgede yaşamış olmalarının bahse konu dönüşüm ve tekniklerin temelinde önemli payları olduğu gerçeği göz ardı edilmemelidir. Bu çalışmada silolarda ergonomik dizayn ve tasarımı ile ürünlerin depolanma tekniklerinin temelinde bir peygamberin aldığı rol ile tahıl danesinin özellikleri ve mukayeseli depolama teknikleri ile ayet-i kerimede bahse konu başağında depolamanın hususiyetleri tartışılmıştır.

2. TAHILLARIN DEPOLAMA SEBEBİ

Ekimi, bakımı ve hasadı diğer mahsullere nispeten daha kolay olan ve insan ihtiyacını dengeli bir şekilde karşılayacak tarzda halkedilen tahıllardan buğday ve arpa insanların birinci derecede tercih sebebi olmuştur. İnsanlar tarih boyunca gerek bir sene sonraki tohumluk tedariki ve gerekse kış dönemindeki gıda ihtiyacını karşılamak üzere tanelerin depolanmasını farklı yöntemlerle gidermeye çalışmışlardır. Hâlihazırda dünyada başta buğday olmak üzere mısır, arpa, yulaf, çavdar, darı ve diğer olmak üzere üretilen 2 milyar ton dane tahılın 606 milyon tonu ihtiyat amaçlı silolarda depolanmaktadır (TMO, 2018). Hükümetler depolamayı düzenleyen kanunlar çıkarmak suretiyle müteşebbisleri teşvik etmektedir.

Bu bağlamda, ülkemizde lisanslı depo faaliyetleri 5300 sayılı “Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk” Kanunu yürürlüğe konulmuştur. Kanun; “tarım ürünleri ticaretini kolaylaştırmak, depolanması için yaygın bir sistem oluşturmak, ürün sahiplerinin mallarının emniyetini sağlamak ve kalitesini korumak, ürünlerin sınıf ve derecelerinin yetkili sınıflandırıcılar tarafından saptanmasını sağlamak, tarım ürünleri lisanslı depo işleticilerinin kişiler arasında ayrım yapmaksızın tarım ürünlerini kabul etmelerini temin etmek, ürünlerin mülkiyetini temsil eden ve finansmanını, satışını ve teslimini sağlayan ürün senedi çıkartmak ve standartları belirlenmiş tarım ürünlerinin ticaretini geliştirmek üzere, tarım ürünleri lisanslı depoculuk sisteminin kuruluş, işleyiş ve denetimine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.” Olarak tarif edilmiştir (Resmi gazete, 2005).

Yüksek sıcaklık ve rutubet şartlarında saklanan danelerde solunum faaliyetinin hızlanması yanında mikrobiyolojik aktivite ve haşere faaliyetinin artması sonucu bozulmalar meydana gelmektedir (Elgün ve Ertugay, 2000; Erbaş ve ark., 2018). Tahılların bozulmadan depolanabilmesi, danenin rutubet muhteviyatı ile ortam sıcaklığı ve nisbi nemin belirli bir seviyede tutulması ile mümkündür. Depolamanın uzun süreli olması için ürünün yeterince olgun, zedelenmemişsağlam; dane nem içeriğinin %14’den, yığın sıcaklığının 15°C’den ve depo atmosfer nispi nem oranın da %65’den düşük olması gerekir (Elgün ve Ertugay, 2000). İnsanların yerleşik düzene geçerek tarımı başlatması ürünlerin muhafaza edilmesi ile alakalı tedbirler alınmasını da zorunlu kılmıştır. Antik dönemden günümüze tahılların muhafazası ile alakalı olarak farklı depolama tipleri kullanılmıştır.

3. DEPOLAMANIN TARİHİ GELİŞİMİ

Tohum depolama, dağıtım ve ticareti tarih öncesi zamanlarda başlamış olup ilk örneklerine Mısır ve Babillerde rastlanmıştır (Hyland, 1977). Nitekim Mısır bilimcileri Saqqara'da Firavun Djozer'in gelecekteki gömü bölgesini içeren büyük bir kompleks buldular. Söz konusu kompleksin içerisinde tünellerle birbirine bağlı tahıl depoları da keşfedilmiştir. Araştırıcıların çoğu odaların mezar olmayıp tahıl depoları olduğunu bildirmektedirler (Şekil 2, 3 ve 4) (Moeller 2008; Volchof, 2013: Gospelclips, 2014; Nuri, 2018). Wilford (2008) New York Times’te “Nil nehri ve civarına ait deliller” isimli yazdığı bir makalede arkeologlar tarafından Mısır piramitlerinde keşfedilen siloların MÖ 1.630 ve 1.520 yıllarına ait olduğunu bildirmiştir. Kur’an ve Tevrat’ta kurak ve olumsuz şartların hüküm sürdüğü yıllarda ihtiyat için Hz Yusuf’un tahılları silolarda sakladığından bahsetmektedir. Kur’an’da Yusuf

suresi 47. Ayette Yedi yıl

her zamanki gibi ekersiniz. Biçtiğinizde, yiyeceğiniz az bir kısmı alın, kalanı başaklarının içinde bırakın şeklinde ifade edilmektedir. Tevrat’ta da Kur’an-ı Kerim’den bazı farklılıkları olmakla birlikte Hz. Yusuf (as) döneminde 7 kıtlık yılından bahsederek ihtiyat için ürünlerin depolarda saklanmasından bahseder.

Şekil 1. Fırat, Dicle ve Nil deltalarının yer aldığı verimli hilal bölgesi (Britannica Kids. 2018).

Şekil 2. Firavun Djoser tarafından Hz. Yusuf (as) zamanında inşa edildiğine inanılan Mısır Saqqara’da keşfedilen piramit ve silo (Volchof, 2013, Gospelclips, 2014; Nuri, 2018

Bunun dışında farklı kaynaklarda da Hz Yusuf’un bolluk yıllarında buğday ve arpayı 7 sene depoladığını, kıtlık yıllarında da depoları açarak satışa sunduğunu bildirmektedir (Sinha, 1994; Genesis 2013). Bu itibarla Mısır piramitlerinde yapılan arkeolojik kazılarda bulunan tahıl silolarının MÖ 1700-1800 yıllara sahip olması yanında Nil deltasının farklı yerlerinde yapılan diğer arkeolojik kazılarda MÖ 2040-1785 yıllarına ait yere gömülü kubbeli çember şeklinde silindirik depoların keşfedilmesi (Levinson and Levinson 1989) hadisenin bu bölgede cereyan ettiğinin güçlü delillerini oluşturmaktadır (Şekil 1).

Şekil 3. (a): Kıtlık yıllarında inşa edilen 9 depo; (b): Alta kalan bazı tahıl tohumları; (c): Birbirine tünelle bağlı 2 depo unitesi; (d): Üst üste yığılmış tohum çuvalları (Prepared by Anjum) (Nuri 2018)

Günümüze kadar tohumun depolamanması, üretimin yapıldığı bölgedeki yaygın gıda kaynağını oluşturan tahıllar, baklagiller vb ürünler için yapılmaktaydı. Arkeolojik kazılarda mezarlarda Triticum spelta olarak adlandırılan kavuzlu buğday ve arpa tohumlarına rastlandığı bildirilmiştir (Jackson and Walford, 1846). En fazla kullanılan depo tipi hendek tipi olmakla birlikte yöre iklim ve ürün grubuna göre farklı saklama malzemeleri de kullanılmıştır. Silo yapımı 19. yüz yılda ahşap malzemeyle başladı. Bilahare tuğla, beton yakın zamanda da ve günümüzde çelik silo yapımına geçildi. Geçmişten günümüze kullanılan bazı silo tipleri Şekil 4 ve 5 de verilmiştir.

3.1.YER ALTI DEPOLARI: Günümüzde hala kullanılabilen yer altı hendek tipi tahıl depolama yöntemlerinde maliyetin düşük olması, sıcaklığın belirli bir seviyede sabit kalması, çalınmaya karşı daha güvenli olması, haşeratın daha az zarar vermesi gibi avantajları sebebiyle tercih edilmektedir (Şekil 4a). Bu yöntemde özellikle düşük yağışlı bölgelerde daha başarılı bir şekilde ürün saklanabilmektedir. Söz konusu yer altı toprak siloların esası Hz. Yusuf (S) tarafından kullanılan silolara dayanmaktadır (Nuri, 2018).

3.2. KİL AMBARLAR: Şekil ve kapasiteleri yerden yere değişebilen kil ambarlar (Şekil 4b), daneleri dışardan saldırabilecek haşerelere karşı muhafaza edebildiği gibi, rutubete karşı belirli sıcaklıkta muhafaza edebilme özelliklerine de sahiptir. Kil ambarlar daha ziyada güvenli saklama ve taşımaya imkan verdiği için Mısır, Yunan ve Romalılar tarafından tercih edilmiştir.

3.3.DUVAR SİLOLAR: Yer üstünde boyuna inşa edilen bu tür silolar özellikle kurak ve sıcak bölgelerde güneşin etkisinden faydalanılarak danelerin düşük nem seviyesinde kalması açısından Afrika’nın Sahalian ve bölgesi ile güneydoğu Afrika ülkelerinde yaygın kullanılmıştır (Şekil 4c). Bu tür depolama sistemleri de muhtemelen Hz. Yusuf (as) tarafından kullanılan silolar esas alınarak inşa edilmiştir (Nuri, 2018).

1. Basit bir yer altı silosu b) Kilden yapılmış bir tahıl ambarı (Flickr, 2018).

c. Tahıl daneleri için kullanılan duvar tipi bir silo

(Shepherd, 1999) d. Mısır çeltik gibi sıcak iklim tahıllarının saklandığı sepet depo (Laisumuam 2018) Şekil 4 Farklı tahıl silo tipleri

3.4.SAKLAMA SEPETLERİ: Depolamadan önce tahılın yeterince kurumadığı nemli ülkelerde ve saklama süresi boyunca iyi havalandırılması gerekiyor (Şekil 4d). Saklama sepetleri genellikle sazlık veya bambulardan yapılmaktadır. Ancak sepetlerin yapımında kullanılan bitkilerin her yerde bulunmamaları ve küçük ebatlı olmaları sebebiyle yaygın kullanılmamıştır (Nuri, 2018). Günümüzde ise ileri teknoloji ile donatılmış beton ve çelik silolar dünyanın her bölgesinde yaygın kullanılmaktadır. Bitki türlerine ve amaca göre değişmekle birlikte danelerin canlılığını uzun süre devam ettirebilecek şartların tesis edilmesi vb hususlar günümüz silolarında yaygın kullanılmaktadır (Şekil 5).

3.5.GÜNÜMÜZ MODERN SİLOLAR: Yakın tarihte genetik kaynakların muhafaza edilmesi ve gelecek kuşaklara iletilmesi ile alakalı ilk yaklaşım Rus bilim adamı Vavilov tarafından ileri sürülmüştür (Vavilov, 1926, 1940). Bu bağlamda modern gen bankalarının tesis edilerek dünyanın farklı yerlerinden toplanan farklı türlerin uzun sure muhafaza edilmesi ile baş gösterecek muhtemel menfi şartlara karşı (yangın sel, kuraklık vb) genetik çeşitliliğin gelecek kuşaklara güvence altına alınabilecektir.

1. TMO’ya ait betonarme bir tahıl silosu b) Modern donanımlı çelikten yapılmış bir tahıl silosu (Bachari A. 2017).

c. Modern teknoloji ile donatılmış d. Türkiye tohum gen bank. e. Genetik tohum muhafazası

tahıl silosu (Bachari, 2017)

Şekil 5. Günümüzde kullanılan beton ve çelik silolar ile tohum gen bankaları

Bu suretle Vavilov bitki gen kaynaklarını toplayarak 1894 yılında Rusya Uygulamalı Botanik teşkilatında muhafaza etmiştir (Sachs, 2009). Günümüzde tohum saklamanın ehemmiyetini anlayan devletler, gen bankalarını kurmak suretiyle sahip oldukları genetik çeşitliliği muhafaza etmeye başlamışlardır. Bu amaçla gen banklarında 20-30 yıl ve daha uzun süreli şartlarda tohumlar saklanabilmektedir. Ülkemizde de bu meyanda İzmir ve Ankara’da olmak üzere 2 gen bankası kurulmuştur. Başta semavi kitaplar olmak üzere arkeolojik kazılar ile depolamanın tarihi gelişimindeki bilgi ve belgeler ışığında gerek depolama inşaat tekniği ve gerekse tahılların depolama şekli ile modern siloların temelinin atılmasında Hz Yusuf’un (as) öncülük ettiği anlaşılmaktadır.

İnsanlara rehber olarak gönderilen peygamberlerin başta Allah’ın birliğini ispat, marziyatı ilahi ve ahiret saadetine esas şartları tebliğ esas vazifeleri olmakla birlikte dünya hayatını kolaylaştırmayı temin eden sanat ve teknikleri öğretmekle de tavzif edilmişlerdir. Bediüzzaman said Nursi İşaratü'l-İ'caz eserinde: Ey arkadaş! Herşeyin Kitab-ı Mübînde mevcut olduğunu tasrih eden (En’am 59)

âyet-i kerimesinin hükmüne göre; Kur’ân-ı Kerim, zahiren ve bâtınen, nassen ve delâleten, remzen ve işareten, her zamanda vücuda gelmiş veya gelecek herşeyi ifade ediyor. Buna binaen, gerek enbiyanın kıssa ve hikâyeleri, gerek mu’cizeleri hakkında Kur’ân-ı Kerimin işârâtından fehmettiğime göre mu’cizat-ı enbiyadan iki gaye ve hikmet takip edilmiştir. Birincisi: Nübüvvetlerini halka tasdik ve kabul ettirmektir. İkincisi: Terakkiyat-ı maddiye için lâzım olan örnekleri nev-i beşere göstererek, o mu’cizelerin benzerlerini meydana getirmek için nev-i beşeri teşvik ve teşci etmektir. Sanki Kur’ân-ı Kerim, enbiyanın kıssa ve hikâyeleriyle terakkiyatın esaslarına, temellerine parmakla işaret ederek, “Ey beşer! Şu gördüğün mu’cizeler, birtakım örnek ve numunelerdir. Telâhuk-u efkârınızla, çalışmalarınızla şu örneklerin emsalini yapacaksınız” diye ihtar etmiştir.

Ürünleri depolamanın esasını Hz Yusuf’un vahiy ile çizdiği ve geçen zaman içerisinde bu sahadaki araştırmaların ürün cinsi, mekân, iklim şartları ve ekonomik tercihler dikkate alınarak modern silolar şeklinde tezahür ettiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Arkeolojik kazılarda depolamada haşerat zararı, kızışma ve küflenmeyi engelleyici düşük nispi nem ve sıcaklık gibi tedbirlerin esas alındığı Hz Yusuf dönemine ait tahıl ambarları keşfedilmiştir. Günümüz modern silolamada da benzer faktörler esas alınmaktadır. Günümüzde betonarme ve çelik malzemeden inşa edilen silolarda nem içerikleri %14’ün altına indirilen tahıl tohumları, ortam sıcaklığı 15 ^oC ve ortam nispi hava nemi %65’ın altında olmak şartıyla tane şeklinde kısa vadede muhafaza edilebilmektedir. Havalandırma, sıcaklık ayarı, haşeratlara karşı deponun dezenfekte edilmesi gibi tedbirler modern ve teknolojik olarak programlanmış bilgisayarlar tarafından kontrol edilebilmekte ve tohumlar yıllarca canlılığını muhafaza edebilmektedir. Uzun vadeli depolamalarda ise gen bankalarından istifade edilmektedir.

Genetik kaynakların muhafaza edilmesi maksadıyla tohumlar uzun vadeli depolamada çoğunlukla -18 ^oC’de depolanırken, bazı durumlarda tohum örnekleri sıvı azotla -196 ^OC ’de dondurarak saklanabilmektedir. Materyalin kimyevi maddelerle canlılığını yavaşlatma gibi birçok yöntem olmakla birlikte genetik materyalin DNA biçiminde depolanması bitkisel gen kaynaklarının korunmasına yeni imkânlar temin etmiştir. Bu tekniğe geleceğin depolama metodu olarak bakılmaktadır (Özgen ve ark., 1995). Bu teknik herbaryum ya da fosil gibi canlı olmayan kaynaklardan DNA dizilerinin belirlenmesi ile yok olmuş genlerin yeniden kazanılması düşüncesini de desteklemektedir (Rao ve Riley, 1994).

4. TAHILLARIN BAŞAĞINDA SAKLANMASI

Serin iklim tahıllarını oluşturan buğday, arpa, çavdar ve yulaf çiçek ve dane yapıları az çok birbirine benzemektedir. Dane, başakçıklardan oluşan başak içerisinde yer almaktadır. Her bir dane sarmal şekilde bir çift dış ve bir çift iç kavuzdan oluşmaktadır (Şekil 7a). Sıcak iklim tahıllarından çeltik ve darılar da başakçık yapısı bakımından serin iklim tahıllarına benzemektedirler (Şekil 7e ve şekil 7f). Tahılların önemli bir temsilcisi olan buğday başağı, başak eksenine bağlı başakçıklar ve her başakçıkta 3-6 potansiyel fertil çiçek ihtiva eder (Kirby and Appleyard, 1984). Tahıllarda, tohum çimlenmesinin gerek başak içerisinde ve gerekse çıplak olarak sıcaklık ve nem yönünden uygun şartlar oluştuğunda çimlendiği bir çok araştırıcı tarafından bildirilmektedir (Gubler et al., 2005; Bojovic, 2010).

a) Tahıl Başağı unsurları b) Arapada başak, başakçık ve dane

[Kaynak:Weide (2015); Prota (2018); Bogaard et al.(2017)]

c) Çavdarda başak, başakçık ve dane. d) Yulafta salkım (Panicula) başakçık ve dana

Kaynak: http://graingallery.com/en/rye/images)

e) Çeltikte salkım, başakçık f) Darıda salkım, başakçık ve dane Kaynak:https://www2.palomar.edu/users/ warmstrong/ecoph12.htm)

(kavuzlu dane) ve çıplak dane (pirinç)

Şekil 6. Serin ve Sıcak iklim tahıl grubuna giren bazı türlere ait başak/salkım, başakçık ve danı şekilleri

Tohum olgunlaşmasından sonra uyku hali olarak adlandırılan dormansi süresi genotipler arasında farklık arz etmekte olup genotip ve çevrenin tesiri altındadır (Bojovic, 2010). Söz konusu çimlenme mekanizmaları tesadüf eseri olmayıp kader programı olarak kabul edilen çekirdekteki genetik mekanizma ile sonsuz ilim ve kudret sahibi bir zatın tasarrufunda olan çevre faktörlerinin emirber nefer gibi hareket etmeleriyle işlemektedir. Vakıa süresi 63. ayette; "Ektiğiniz tohuma ne dersiniz?"

Bu ayet i kerimede Allah tohumdaki mucizeye dikkat çekmekte ve genotipler arasında farklı dormansi süreleri yaratmakla da fail-i muhtar olduğunu ”Şüphesiz Allah; tohumu ve çekirdeği yarandır” (En’am süresi 95) cümlesiyle bildirmektedir. Bilindiği üzere tohum ekildikten sonra yeterli sıcaklık ve nem bulduğunda kader programı kabul edilen embriyodaki çimlenme mekanizmaları faaliyete başlar. Fizyologlar, çimlenme hadisesini iç ve dış faktör olarak ikiye ayırmakta, sıcaklık ve nem gibi dış faktörler uygun olsa bile çimlenmenin start alması ancak genetik mekanizmanın elvermesiyle olabileceğini bildirmektedirler. Kendine döllenmenin hâkim olduğu homozigot bir bitkiden elde edilen tohumların aynı zamanda çimlenmemeleri ve farklı dormansi sürelerine sahip olmalarının sırrı içsel bir faktör olarak tesmiye edilerek izah edilmeye çalışılmaktadır. Halbuki, dormansinin kırılıp çimlenmesinde yer alan enzim ve hormon faaliyetleri ile sıcaklık, nem vb ortam şartları gibi kör, serseri ve şuursuz sebeplerin işi olamayacağını bunların ancak birer perde olduklarını tohumdaki çimlenme hadisesinin sonsuz bir ilim ve kudret sahibi bir zatın eseri olduğunu kabul etmemiz icab etmektedir.

Hz.Yusuf (as) neden başağında saklamayı tavsiye etmiştir? Hz. Yusuf’un tohumu başağında depolamasını tavsiye etmesinin tohum dormansisi veya çimlenme durgunluğu ile doğrudan alakadar olmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim buğday ve arpa gibi türlerin olgunlaşma döneminde yağışın olduğu bölgelerde bazı genotiplerde başakta çimlenme hadisesinin olması konuyu izah etmeye yetmektedir. Başağında saklamanın asıl amacının tohumun çimlenme özelliğini kaybetmemesi ile küf ve haşerat zararından muhafaza olduğu anlaşılmaktadır. Allah (Yusuf 47) Yûsuf dedi ki: “Yedi yıl âdetiniz üzere ekin ekeceksiniz. Yiyeceğiniz az bir miktar hariç, biçtiklerinizi başağında bırakın” beyanındaki i’caz cihetlerinden biri de başağın içinde sarılı olan tohumun zaman geçtikçe zarara uğramadan korunması için en güzel yöntem olmasıdır. Yedi bolluk yılı takip eden 7 kıtlık senesinden sonra geçen sure yaklaşık 15 yıldır. Hz. Yusuf’un (as) tahıl danelerini tohumun canlılığını muhafaza edecek şartlarda yer altında yaptırdığı depolarda yaklaşık 7-15 yıl sakladığı anlaşılmaktadır. Bu kadar sürenin dane rutubeti, ortam sıcaklık ve nemi gibi faktörlerin kontrol altında olmasıyla mümkündür. Ayette tahıl türü belirtilmeyip “biçtikleriniz” diye tarif edilmesi, bu hükmün başta buğday olmak üzere arpa, çavdar ve yulaf, çeltik, darı gibi başakbaşakçık yapısındaki ürünler için de cari olduğuna işaret etmektedir Günümüzde ise ancak gen bankalarında uygulanan dondurma yöntemiyle daha uzun süreli saklama mümkün olabilmektedir.

Günümüz akademik çalışmalarında depolama süresini belirlemede çıplak daneler kullanılmakta olup danenin başakta depolanması ile alakalı teferruatlı araştırmaya rastlanılmamaktadır. Bununla beraber tohum canlılığını belirlemek üzere Almanya’da Rauber (1988) isimli araştırıcı tohumları çıplak ve başağında olmak üzere tabii şartlarda 30 cm lik toprağa gömmüş ve 15 ay sonra yaptığı incelemede başaktaki tohumların çıplak daneye göre daha canlı olduğunu bildirmiştir. Günümüz silo teknolojisinde düşük dane ve ortam nemi ile düşük sıcaklık ve havalandırma gibi tedbirlerle çimlenme önlenmekte ve uzun süre depolanabilmektedir. Ancak uzun süreli depolamada insan sağlığına zarar vermeden böcek ve haşeratların zararını önlemeye yönelik kültürel ve organik usullerin masraflı ve zor olduğu görülmektedir. Nitekim böcekler, dünyadaki her yıl depolanan tahıl miktarının yüzde 30'unu tahrip ederken bu oran bazı ülkelerde %50 (Fornal et al., 2007) gelişmiş ülkelerde %10 civarındadır. Yapılan bir çalışmada Amerika Birleşik devletleri tohum depolarında 50’den fazla böcek türü tespit edilirken (Kearney ve ark., 2006), Ankara TMO depolarında yapılan benzer bir çalışmada 9 tür tespit edilmiştir (Bağcı ve ark., 2015). Tahıllar çimlenmelerini kaybetmeden ne kadar süre ile depoda bekletilebilir? Petrenko (2014), kışlık tahılların normal şartlar altında depolama sürelerinin 6-18 ay olduğunu daha uzun sureli depolamalarda ise soğuk (dondurma) muhafaza sistemlerinin zorunlu olduğunu bildirmiştir. Öte yandan gen bankalarında tohumlar orta vadeli saklamalarda hermetik kaplarda 0-2 ^oC de, uzun vadeli saklamalarda ise -18-20 ^oC de muhafaza edilmektedir (Payne et al. 2008). Desheva (2016)

Bulgaristan ulusal gen bankasından yaklaşık 20 yıldan beri özel şartlarda (-18 ^oC) hermetik kaplarda saklanan 7 familyaya ait 28 bitki türü tohumu ile başlangıçta sahip olduğu çimlenme oranını baz alarak yaptığı modellemede tahıl ürünleri ile alakalı elde ettiği sonuçlar aşağıdaki Çizelge 1’de verilmiştir. Tablo 1’de görüldüğü gibi tahıl daneleri uygun şartlarda depolandığında 22-27 yıl gibi sürede bile çok az çimlenme kaybı meydana gelmiştir. Araştırıcı, nem içerikleri, başlangıçta ve depolama sonrası çimlenme oranları üzerinden yaptığı Probit analiz modellemesiyle ekmeklik buğdayın %50 çimlenme oranıyla 847 yıl, %10 çimlenme oranıyla 318.5 yıl canlılığını devam ettirebileceğini bildirmiştir.

Tablo 1. Belirtilen süre içerisinde depolanan ürünlerde tohum canlılık değerleri (Desheva, 2016)

Tür	Numune sayısı	Başlangıçta çimlenme oranı%	Dane nem içeriği %	Uzun dönem depolama sonrası çim. oranı%	Depolama süresi yıl	P(%10) yıl	P(%50) yıl
Yulaf (Avena sativa L)	457	95.8±6.1	6.22±0.3	95.3±7.34	23.12	338.5	880.0
Arpa (Hordeum vulgare L)	1195	93.2±5.5	6.85±0.21	92.0±6.19	22.78	179.0	502.7
Çavdar (Secale cereale L)	35	94.6±5.2	7.09±0.37	39.7±7.71	23.48	20.55	55.9
Koca darı (Sorghum vulgarı L)	99	91.4±6.4	6.59±0.26	83.6±17.35	24.00	28.33	82.7
Mısır (Zea mays L)	364	94.6±5.5	7.07±0.32	91.2±9.26	23.49	50.81	141.0
Yumuşak buğday (Triticum aestivum L)	1547	95.5±5.0	6.91±0.26	94.9±4.82	23.03	318.5	847.0
Ser buğday (Triticum durum Desf)	389	95.4±5.5	7.09±0.42	95.6±7.22	27.29	69.44	186.0
P(%10) yıl: %10 çimlenme kaybıyla depoda dayanabileceği süre (yıl); P(%50) yıl: %50 çimlenme kaybıyla depoda dayanabileceği süre (yıl)

Başakta saklama veya depolama ile alakalı gerek ülkemizde ve gerekse dünyada yapılan çalışma sayısı sınırlıdır. Karaoğlu ve Çalmaşur (2012), başak ve tane halinde farklı tane nemi ve farklı ortam sıcaklıklarında depoladıkları ekmeklik buğdayda, buğday bitinin (Sitophilus granarius L) gelişimi üzerine yaptıkları bir çalışmada başak halinde depolanan buğdaylarda hem yenik tane hem de böcek kesafeti, tane halinde depolanmış buğdaylara göre önemli derecede düşük çıktığını, başak halinde depolamanın böcek zararına karşı daha dayanıklı bulunduğunu bildirmişlerdir. Karaoğlu ve ark (2010) Erzurum Atatürk Üniversitesinde buğdayın başağında ve çıplak olarak farklı nem ve sıcaklık seviyeleri ile farklı sürelerde muhafaza edilmesi ile alakalı yaptıkları bir çalışmada, kalite parametrelerinden hektolitre ağırlığı, gluten muhtevası, zeleny sedimentasyonu, enzim aktivitesi, phytik asit ve dane rengi yönünden önemli farklılıklar elde ettiklerini bildirmişlerdir. Çalışmada gluten muhtevası bakımından başakta saklamanın çıplak dane şeklindeki depolamaya göre daha sağlıklı olduğu, nem ve sıcaklık yönünden olumsuz depolama şartlarında başakta saklamanın çıplak dane şeklindeki saklamaya göre daha güvenli ve danelerin daha dayanıklı oldukları bildirilmiştir.

1. SONUÇ

Kur’an-ı Kerim’de Yusuf suresi 47. ayette biçtikleriniz başağında saklayın mealindeki ilahi beyanı esas alan Hz Yusuf (as), kıtlık yıllarında gıda ve tohumluk ihtiyacını karşılamak gayesiyle 7 bolluk yılında hasad edilen mahsulü, küflenme ve haşerat zararına karşı dönemin şartlarına göre inşa ettirdiği büyük silolarda 7-15 sene boyunca muhafaza etmiştir. Aynı zamanda ticarete de konu olan stok durumundaki mahsulün günümüz gıda ve tohum sektörünün ticari esaslarının belirlenmesine de ışık tutmuştur. Başağında depolama metodunun, tane olarak saklanma yöntemine göre daha sağlıklı olduğuna yönelik sınırlı sayıdaki araştırmalarla teyid edilmiştir Bu itibarla, tahılların başağında saklanmasının fizyolojik esasları tespit edilerek stratejik öneme sahip genetik kaynakların uzun vadeli muhafazasına yönelik çok yönlü araştırmalara öncelik verilmelidir.

KAYNAKLAR

1. Bachari A. What you should do for long-term grain storage 2017.http://www.adascan.ca/blog/what-you-should-do-long-term-grain-storage.
2. Bağci F., Yilmaz A. ve Ertürk S. Ankara ili hububat depolarında bulunan zararlı böcek türleri Bitki Koruma Bülteni 2015; 54(1):69-78
3. Bogaard A., Filipovi D., Fairbairn A., Green L. Stroud E. Fuller D., Charles M. Agricultural innovation and resilience in a long-lived early farming community: The 1,500-year sequence at Neolithic to early Chalcolithic Çatalhöyük, Central Anatolia Anatolian Studies 2017; 67:1-28.
4. Bojovic B. The Effects of Temperature, Length of Storage and Plant Growth Regulators on Germination of Wheat (Triticum aestivum L.) and Triticale Seeds, Biotechnology & Biotechnological Equipment 2010; 24:2, 1849-1853.
5. Britannica Kids. 2018. https://kids.britannica.com/kids/assembly/view/54537
6. Chattha S.H., Hasfalina CM., Mirani BN. and Mahadi MR. Traditional storage methods and their effect on quality characteristics of wheat grain in Sindh, Pakistan; Agric Eng Int: CIGR Journal 2015; 17(4):346-353 Open access at http://www.cigrjournal.org
7. Desheva G. The longevity of crop seeds stored under long-term condition in the national gene bank of Bulgaria; Agriculture (Poľnohospodárstvo), 2016; 62(3): 90-100
8. Doebley, J. F., Gaut, B. S., Smith, B. D. The molecular genetics of crop domestication 2006; Cell, 127 (7):1309–13
9. Elgün, A., Ertugay, Z., Tahıl İşleme Teknolojisi; Atatürk Üniversitesi Yayınları 2000; No:718, Erzurum,.
10. Erbaş M, Durak A.N, Ve Arslan S. Tahıl Depolamada Depolamanın Temel Prensipleri; Miller Değirmenci Dergisi. 2018; Erişim Tarihi: 18.10.2018. http://www.millermagazine.com/tahil-depolamada-zararlarin-olusum-mekanizmalari -ve-depolamanin-temel-prensipleri/.html
11. Flickr. Bioversity International: Traditional grain and seed storage huts; 2018; Niger https://www.flickr.com/photos/bioversity
12. Fornal, J., T. Jelinski, J. Sadowska, S. Grundas, J. Nawrot, A. Niewiada and W. Błaszczak. Detection of granary weevil Sitophilus granarius (L.) eggs and internal stages in wheat grain using soft Xray and image analysis, Journal of Stored Products Research, 2007; 43(2): 142- 148.
13. Gubler, F., Millar, A.A., Jacobsen, J.V. Dormancy release, ABA and pre-harvest sprouting 2005; Current Opinion in Plant Biology 8: 183-187.
14. Genesis. New American Standard Bible (NASB) 2013; 41:33-36. https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%2041:33-36&version=NASB
15. Gospelclips, Could Joseph and Imhotep have been the same person? 2014; https://josephandisraelinegypt.wordpress. com/tag/grain-silos/
16. Hyland HL History of U.S. plant introduction. Environ Rev 1977; 226–33.
17. Jackson and Walford. The Biblical Review and Congregational Magazine London1846, 1. Cilt: sayfa 134.
18. Kakani M. Traditional ways of Storing Grains 2015; http://www.iskconvarnasrama.com/home/traditional-ways-of-storing-grains/
19. Karaoğlu M.M., Aydeniz M., Kotancilar H.G. & Gercelaslan KE.. A comparison of the functional characteristics of wheat stored as grain with wheat stored in spike form; International Journal of Food Science and Technology, 2010; 45: 38–47
20. Karaoğlu M.M. ve Çalmaşur Ö. Farklı depolama tiplerinin buğday biti [Sitophilus Granarius L. (Coleoptera: Curculionidae)]’nin gelişmesi üzerine etkisi; Atatürk Üniv. Ziraat Fak. Derg., 2012; 43 (2): 117-122.
21. Kearney T., Garcia S., Jackson L.. Small grain production manual part 13 harvesting and storage university of california Division of Agriculture and Natural Resources ANR Publication 2006; 8176. http://anrcatalog.ucdavis.edu
22. Kirby, E.J.M. and Appleyard, M. Cereal development guide; Stoneleigh, Kenilworth, UK, NAC Arable Unit; 1984, 95 pp.
23. Laisumuam 2018. http://www.laisumuam.org/photo.html#c18yNjg0MA
24. Lev-Yadun, S., Gopher, A., Abbo, S. The cradle of agriculture. Science, 2000; 288: 1602–1603.
25. Levinson HZ and Levinson AR Food storage protection in ancient Egypt. Boletin de Saridad Vegetal Fuera de Serie 1989; 17:475-482.
26. Moeller N.. Oriental Institute. University of Chicago. 2008; https://news.uchicago.edu/story/archaeologists-find-silos-and-administration-center-early-egyptian- city
27. MYSİLO. Mysilo depolama sistemleri 2018; https://mysilotahildepolamasistemleri.wordpress.com/2015/10/13/turkiyede-silo-yapimi-ne-zaman-basladi/
28. Nuri MMH Study of Ancient Grain Storage Techniques during Famine/ Drought-Lessons learnt from the Time of Prophet Joseph (as) 2018; http://tahirheart.org/Grain_Storage_Techniques.pdf
29. Nursi B.S.. Yirminci söz. Sözler. RNK Neşriyat. 2015; S.279.
30. Nursi BS. İşaratü'l – İcaz. RNK Neşriyat. 2018; S.174
31. Özdoğan M.. Neolitik Dönem: Günümüz Uygarlığının Temel Taşları 12.000 Yıl Önce “Uygarlığın Anadolu’dan Avrupa’ya Yolculuğunun Başlangıcı” Neolitik Dönem, (Edt.) N. Başgelen, YKY Yay, 2007; İstanbul, 9-20.
32. Özgen, M., Adak, M. S., Karagöz, A. and H. Ulukan., Bitkisel Gen Kaynaklarının Koruma ve Kullanımı, T.Z.M.O IV. Teknik kongresi, 1995; 9-13 Ocak, Ankara, Türkiye, 309-343
33. Payne T.S., Amri A., Humeid B. and Rukhkyan N. Regeneration guidelines: smallgrained cereals. In: Dulloo M.E., Thormann I., Jorge M.A. and Hanson J., editors. Crop specifc regeneration guidelines [CD-ROM]. CGIAR System-wide Genetic Resource Programme, 2008; Rome, Italy. 12 pp.
34. Petrenko., V. Influence of storage conditions on germination of winter wheat seeds (Triticum aestivum L.) in relation to agriculture systems Žemės Ūkio Mokslai. 2014. T. 21(3):173–180
35. PROTA,. Plant Resources of Tropical Africa Protologue. 2018; Sp. pl. 1: 85 (1753). Erişim Tarihi
36. 11. Ekim.https://uses.plantnet-project.org/en/Triticum_aestivum_(PROTA)
37. Rao, V.R. and Riley, K.W. The use of biotechnology for conservation and utilization of plant genetic resources. Plant Genet. Res. 1994; Newsletter, 97: 3.
38. Rauber R. Studies on survival of freshly ripened barley seeds (Hordeum vulgare L) in soil 2 influence of straw admixture on the survival of seeds and spikes. Angewandte and Botanik 1988; 62:255-264
39. Resmi Gazete. Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu, Resmi Gazete 2005; Kanun No. 5300
40. Sachs M.M. Cereal Germplasm Resources. Plant Physiol.149(1): 148–151.
41. Sinha RN. 1994.The Stored grain in ecosystem (Edit: Digvir S., Noel DG., Muir WE), 2009; P.784.
42. Shepherd A.W. A guide to maize marketing for extension officers. 1999; http://www.fao.org/docrep/005/x0530e/X0530E05.htm
43. Statistica, 2018. https://www.statista.com/statistics/263977/world-grain-production-by-type/
44. TMO. 2017 Yılı Hububat sektör Raporu. 2018; Erişim Tarihi: 23.10.2018.http://www.tmo.gov.tr/Upload/Document/hububatsektorraporu2017.pdf
45. Vavilov NI Studies on the origin of cultivated plants. Bulletin of Applied Botany 1926; 26:1–248.
46. Weide, A. On the Identification of Domesticated Emmer Wheat, Triticum turgidum subsp. dicoccum (Poaceae), in the Aceramic Neolithic of the Fertile Crescent. Archäologische Informationen 2015; .38, Early Viev. http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:16-ai-262054
47. Wilford J. N. 2008. Uncovering Evidence of a Workaday World Along the Nile, The New York Times, 2008; July 1.
48. Volchof,. Great Discoveries in Archaeology. The Step Pyramid at Saqqara 2013; http://anthropology.msu.edu/anp264-ss13/2013/02/07/the-step-pyramid-at-saqqara/

Kaynak: Bilim Işığında Yaratılış Derneği

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet