İnsan neden nefsinin her istediğini yapmak ister?

Değerli kardeşimiz,

İnsanın nefsinin her istediğini yapmak istemesinin arkasında hem insanın dünyaya gönderiliş amacına yönelik hikmetler hem de hem insanın vardır. Her iki açıdan da meseleye baktığımızda aslında sorun, yalnızca insanın bir şeyi arzulaması değildir; arzuladığı şey ile o arzuyu gerçekleştirme isteği arasına mesafe koyup koyamamasıdır.

Şimdi asıl sorunuza geçebiliriz.

1. Önemli Olan Nefsin Yanlış Arzularına Dur diyebilmektir.

İslami literatürde nefis, insanın arzu, istek ve eğilimleriyle ilişkili bir kavramdır. Yani nefis yalnızca kötülük üreten bir yapı değildir. İnsanın yeme, içme, dinlenme, sevilme ve yakınlık kurma, meşru dairede eğlenme, evlenme ve karşı cinsle cinsel arzularını giderme arzuları da fıtrîdir, insanidir.

Buraya kadar herhangi bir sorun veya insanın yaratılışına, fıtratına aykırı bir şey yok. Sorun, bu arzuların insanın bütün kararlarını yönetmeye başlamasıdır. Kur'an'da bu tehlikeye dikkat çekilir:

“Heveslerini kendisine ilâh edineni gördün mü?” (Furkân, 25/43)

Benzer ifade Casiye, suresinde şöyle dile getirilir.

“Gördün mü heveslerini tanrılaştıranı? Allah onu bilgiyle saptırmış, kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözlerini de perdelemiştir. Allah'tan sonra artık ona kim yol gösterebilir? Hiç düşünmüyor musunuz?” (Câsiye, 23)

Bu ayetlerden de anlaşılacağı gibi, hoş karşılanmayan ve ikaz edilen şey, insanın herhangi bir arzuya sahip olması değil, arzusunu hakikatin ve doğru-yanlış ölçüsünün önüne geçirmesidir.

Başka bir ifadeyle kişi artık “Bu doğru mu?” diye sormak yerine “Ben bunu istiyor muyum?” sorusunu ölçü hâline getirir.

2. Nefsin Her Arzusunu Yerine Getirmek Özgürlük Değil, Mahkumiyettir.

Nefis hazza ve zevke meyillidir. Bu meylini meşru dairede kullansa sorun olmuyor, ama meşru daire dışına çıkarsa o zaman hevesine ve zevklerine mahkum hale geliyor.

Burada insanın hormonları da devreye giriyor. Mesela haz ve ödül alacağı şeylerde beyninde dopamin ve seratonin gibi hormonlar salgılıyor. Bunlara alıştığı zaman, kesince beyin yoksunluk yaşıyor ve bunu hemen daha fazla dopamin salgılatacak hazlarla gidermeye çalışıyor. Bu zamanla bağımlılık haline geliyor.

Burada önemli bir manevi sorun ortaya çıkar: İnsan, nefsinin istediği her şeyi yapmayı özgürlük zannederken, aslında arzularının yönetimine girebilir.

Çünkü özgürlük yalnızca istediğini yapabilmek değildir; insanın istediği bir şeyi, doğru bulmadığı için yapmamayı da seçebilmesidir. Oysaki hazza bağımlı olan insan ona mahkûmdur, istese bile o hazzından vaz geçemiyor

3. Psikolojik Açıdan İnsan Neden Her İstediğini Yapmak İster?

a) Nefis, anlık hazza uzun vadeli faydadan daha fazla değer verebilir.

İnsan zihni, özellikle güçlü bir arzu ortaya çıktığında, hemen elde edeceği ödüle yönelir. Örneğin kişi öfkelendiğinde içinden gelen sözü söylemek, canı bir şey istediğinde onu hemen tüketmek veya bir harcama yapma isteği duyduğunda hemen satın almak ister. Çünkü arzu edilen şeyin sağlayacağı anlık rahatlama, ileride doğabilecek zarardan daha çekici görünür.

Psikolojide bu durum, gecikmiş ödül karşısında anlık ödüle yönelme ve dürtü kontrolüyle ilişkilidir.

b) İnsan, arzusunu bir ihtiyaç gibi algılayabilir.

Bir şeyi çok istemek, zamanla onu mutlaka elde etmesi gerektiği düşüncesine dönüşebilir. Mesela birisi beni beğenmeli. İstediğim şey hemen gerçekleşmeli. Öfkelendiysem karşımdakine haddini bildirmeliyim. Canım istiyorsa bunu yapmalıyım.

Burada arzu, yalnızca bir istek olmaktan çıkar ve kişinin zihninde bir hak iddiasına dönüşür. İnsan, istemekle hak sahibi olmayı birbirine karıştırmaya başlar.

c) Arzunun arkasında bazen karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlar bulunur.

Bazen insanın istediği şey, görünürdeki nesnenin kendisi değildir. Örneğin bir kişi sürekli takdir edilmek istiyorsa aslında değerli hissetmeye; öfkeli bir insan karşısındakini cezalandırmak istiyorsa incinmişlerini telafi etmeye; aşırı tüketen biri ise duygusal boşluğunu doldurmaya çalışıyor olabilir.

Dolayısıyla arzunun arkasında bazen karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlar bulunur.

d) İnsan, her istediğini yapmaya alıştıkça kendini sınırlamakta zorlanır.

Bir arzu ortaya çıktığında kişi onu her defasında gerçekleştirirse, zihni şu bağlantıyı öğrenebilir: Bir şey istiyorsam onu yapmalıyım.

Böylece arzuya direnmek giderek zorlaşabilir. Buna karşılık kişi, bir isteği hissettiği hâlde onu gerçekleştirmemeyi öğrendikçe öz düzenleme becerisini geliştirebilir.

Burada önemli bir ayrım var: Bir arzunun ortaya çıkması ile o arzunun peşinden gitmek aynı şey değildir.

3. Nefis kendisine sınır konulmasını istemez

Nefis kendisine sınır konulmasını istemez. Çünkü sınır, arzunun hemen tatmin edilmesini engeller. Nefis ise çoğu zaman beklemek, vazgeçmek, sabretmek veya daha büyük bir amaç uğruna küçük bir hazdan feragat etmek istemez.

Örneğin:

• Öfke, hemen karşılık vermek ister; akıl, sonuçlarını düşünür.
• Şehvet, hemen tatmin olmak ister; ahlaki sorumluluk, sınırları hatırlatır.
• Kibir, üstünlüğünü göstermek ister; tevazu, insanın kendini sınırlamasını gerektirir.
• Kıskançlık, karşısındakini kontrol etmek ister; sevgi, diğerinin iradesini tanımayı gerektirir.
• Tembellik, zahmetten kaçmak ister; sorumluluk, çaba göstermeyi gerektirir.

Bu örneklerde insanın içinde bir çatışma vardır: Bir yanımız hemen tatmin olmak isterken diğer yanımız nasıl bir insan olmamız gerektiğini hatırlatır.

İnsanın manevi olgunlaşması, bu çatışmanın tamamen ortadan kalkması değil, kararlarını hangi tarafın yöneteceğini öğrenmesidir.

4. Peki insan nefsinin her istediğini yapmaktan nasıl vazgeçebilir?

Burada amaç bütün arzuları bastırmak değildir. Amaç, arzularla sağlıklı bir ilişki kurmaktır.

- Arzuyu fark et, hemen harekete geçme. “Şu anda bunu istiyorum ama yapmak zorunda değilim” diyebilmek, arzu ile davranış arasına mesafe koyar.

- Arzunun arkasındaki ihtiyacı sorgula. “Bunu neden istiyorum? Haz mı arıyorum, rahatlama mı, onaylanma mı, intikam mı?” sorusu, insanın kendisini tanımasına yardımcı olur.

- Anlık haz ile uzun vadeli sonucu karşılaştır. “Bunu yaparsam şimdi ne kazanacağım, sonra ne kaybedebilirim?” diye düşün.

- Küçük vazgeçişler üzerinde çalış. Her isteği ertelemek gerekmez; ancak her isteğin yerine getirilmesinin de gerekmediğini öğrenmek gerekir.

- Niyetini ve değerlerini hatırla. “Ben yalnızca isteyen bir insan değilim; sorumlulukları, ilkeleri ve kulluk bilinci olan bir insanım” diyebilmek, kararlara daha geniş bir anlam kazandırır.

Sonuç:

İnsanın nefsinin her istediğini yapmak istemesi, anlık hazlara yönelmesi ve arzularını sınırlamakta zorlanmasıyla ilgilidir. Ancak her arzu, yerine getirilmesi gereken bir ihtiyaç değildir. Asıl mesele, nefsin isteklerini tamamen bastırmak değil, onları akıl, irade, ahlak ve kulluk bilinciyle yönetebilmektir.

Gerçek özgürlük, insanın her istediğini yapması değil, istediği hâlde yanlış bulduğu şeyden vazgeçebilmesidir. Çünkü insan, nefsine hakim olabildiği ölçüde olgunlaşır ve manevi anlamda özgürleşir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet