Acıların, hastalıkların insanlara ne faydası var?

Allah’ın ruhsal acıları, hastalıkları yaratmasının hikmetleri nelerdir? Bu acıların, hastalıkların insanlara ne faydası var?

Değerli kardeşimiz,

Bu soru, insanın Allah'la, hayatla ve kendi yaratılışıyla ilişkisinin en zor sorularından biridir. Özellikle ağır hastalık yaşayan, evladını baki aleme gönderen, depresyonla mücadele eden, travma geçiren veya uzun süreli ruhsal acılar çeken bir insanın aklına şu sorunun gelmesi anlaşılır bir durumdur:

"Allah beni seviyorsa neden acı çekmeme izin veriyor? Bu kadar acının bana ne faydası var? Neden başkası değil de ben? Ayrıca ben bu acıyla ne kazanıyorum?"

Öncelikle önemli bir noktanın altını çizmek isteriz:

İslam dini acı, hastalık ve diğer musibetleri başımıza gelen olumsuz olaylar olarak değil; insanın yaratılışı, imtihana tabi tutulması, kulluğu, olgunlaşması ve hayatın anlamı çerçevesinde değerlendirir.

Çekirdeğin toprağın altına gömülüp çürümesi, demirin kızgın ateşe atılıp dövülmesi ve mermerin keskiyle yontulması; onlara zarar vermek için değil, aksine içlerindeki gizli cevheri ortaya çıkarıp onları terakki ettirmek ve yüceltmek içindir.

Şu hâlde insan da ham bir çekirdek halinden meyveli bir ağaca, işlenmemiş bir demirden kıymetli bir kılıca, kaba bir mermer kütlesinden sanat değeri yüksek bir esere dönüşebilmek için acı, hastalık ve imtihan gibi süreçlerden geçer.

Bu meseleyi farklı açılardan ele alabiliriz.

1. Acı, insanın kendi sınırlılığını, acizliğini fark etmesini sağlar

İnsan çoğu zaman hayatı kontrol edebildiğini, her şeye hakim olabileceğini düşünür. Sağlığına, geleceğine, ilişkilerine, ekonomik durumuna ve sevdiklerine güvenerek yaşar. Ancak hastalık, diğer musibetler veya vefat karşısında ise kontrolünün sınırlı olduğunu, her şeye gücünün yetmeyeceğini, yani acizliğini anlar.

Bu farkındalık insanda bazı uyanışlara neden olur. Mesela her şeyi kontrol etmekten vaz geçer. Hayatın ve sağlığın kıymetinin daha iyi anlar. İnsanın kendisini mutlak güç sahibi değil, sınırlı bir varlık olarak görmesine neden olur.

Nitekim Kur'an-ı Kerimde Cenab-ı Hak şöyle buyurur: "İnsan zayıf yaratılmıştır." (Nisâ, 28)

Buradaki zayıflık yalnızca fiziksel güçsüzlük değildir; insanın varoluşsal sınırlılığını da düşündürür. Bu acizlik insana hayatın sahibi o olmadığını ı ama hayatın sorumluluğunu taşıdığını öğretir.

2. Acı, insanın kendisiyle yüzleşmesini sağlayabilir

İnsan rahat zamanlarında kendisini tanıdığını düşünür. Ancak bazı kişilik özellikleri, korkular, bağımlılıklar ve savunma mekanizmaları ancak zor zamanlarda görünür hâle gelir. Mesela insan, ne kadar kontrolcü olduğunu bir hastalık sürecinde fark edebilir. Ne kadar bağımlı yaşadığını bir kayıp sonrasında görebilir. Hayatını başkalarının onayına göre düzenlediğini bir reddedilme deneyiminde anlayabilir. İçinde biriktirdiği öfkeyle veya kırgınlıklarla yüzleşebilir.

Psikolojide buna kişinin kendilik farkındalığının artması ve yaşantı üzerinden anlamlandırma süreci denebilir.

Ancak insan acıya büyük olumsuz anlamlar yükler ve sabırsızlık gösterirse o zamanda insanın düşünme, anlamlandırma ve baş etme kapasitesini de zayıflatabilir.

3. Acı, merhamet ve empati duygusunu geliştirebilir

Hiç hastalanmamış bir insan, ağır hastalık yaşayan birinin duygularını anlamakta zorlanabilir. Yakınlarından birisi hiç vefat etmeyen biri, yas tutan bir insanın dünyasını tam olarak kavrayamayabilir. İnsan bazen kendi yaşadığı acı sayesinde başkasının acısına daha duyarlı hâle gelir.

Burada önemli bir psikolojik dönüşüm gerçekleşir:

"Ben de acı çektim, dolayısıyla başkasının acısını küçümsememeliyim."

Kendi yaralanmışlığını başkasını yaralamamak için bir bilinç hâline getirebilen insan, acısından ahlaki bir kazanım çıkarabilir. Nitekim kamuoyundan tanıdığımız birçok kişinin böyle bir acıdan sonra hayatlarını veya servetlerini benzer acı yaşayanlar için feda ettiklerini dernekler ve vakıflar kurduklarını biliyoruz.

Ancak bu, acının kendiliğinden merhamet doğurduğu anlamına gelmez. İnancı zayıf insanalar bazen acı çektikçe katılaşabiliyorlar.

4. Acı, insanın Allah ile gönül bağını derinleştirebilir

İnsanın Allah ile ilişkisi de bazen yaşadığı acılarla farklı bir boyut kazanır.

Sağlıklı, mutlu ve her şeyin yolunda olduğu zamanlarda insan Allah'ı hatırlasa da O'na duyduğu ihtiyaç, sıkıntılı zamanlardaki kadar yoğun hissedilmeyebilir.

Hastalık, çaresizlik ve kayıp karşısında insan dua etmeye, sığınmaya ve yardım istemeye daha fazla yönelebilir.

Kur'an'da Hz. Eyyûb'un duası bu açıdan çok anlamlıdır:

"Başıma bu dert geldi. Sen merhametlilerin en merhametlisisin." (Enbiyâ, 83)

Hz. Eyyûb'un duasında dikkat çekici bir incelik vardır. Hastalığını inkâr etmez, acısını gizlemez, Allah'a durumunu arz eder.

Buradan çıkarabileceğimiz önemli bir sonuç şudur:

Acı, insanın Allah'a uzaklaşmasına da yakınlaşmasına da vesile olabilir. Önemli olan acının kendisinden ziyade, insanın acıyla nasıl bir ilişki kurduğudur.

5. Hastalık ve acı, günahların bağışlanmasına vesile olabilir

İslam'ın hastalık ve musibetlere ilişkin en önemli açıklamalarından biri de budur.

Hz. Peygamber (asm) Efendimiz şöyle buyurmuştur:

"Müslüman kişiye diken batması da dâhil başına gelen her türlü sıkıntı, hastalık, keder ve üzüntü sebebiyle Allah onun günahlarını bağışlar." (Buhârî, Merdâ, 1; Müslim, Birr, 52)

Bu hadis bize hastalığın yalnızca fiziksel bir rahatsızlık olmadığını, sabırla karşılandığında manevi bir karşılığının da bulunabileceğini anlatır.

Burada hastalığı günahların cezası olarak değerlendirmek doğru değildir. Bir insanın hastalanması onun günahkâr olduğu anlamına gelmez. Peygamberlerin de ağır hastalıklar ve sıkıntılar yaşadığını biliyoruz.

6. Acı, insana hayatın anlamını yeniden sorgulatır

Psikolojide travma sonrası büyüme olarak adlandırılan bir kavram vardır.

Buna göre bazı insanlar ağır yaşam deneyimlerinden sonra:

• Hayatın önceliklerini yeniden belirleyebilir.

• İlişkilerinde daha derin ve anlamlı bağlar kurabilir.

• Kendi dayanıklılıklarını keşfedebilir.

• Manevi değerlerine daha fazla yönelebilir.

• Hayatın anlamına ilişkin daha derin bir farkındalık geliştirebilir.

Ancak bu gelişim otomatik değildir. Her travma insanı güçlendirmez. Bazı travmalar uzun süreli psikolojik yaralanmalara yol açabilir. İşte burada Allah’a kadere, hayrın ve şerrin O’dan geldiğine inanmak çok önemlidir.

7. Peki Allah neden bazı acıları ortadan kaldırmaz?

Büyük acılar çeken insan bazen şöyle düşünebilir: "Allah merhametliyse neden insanların acı çekmesine izin veriyor? Bir insanın gelişmesi, olgunlaşması veya günahlarının bağışlanması için bu kadar acı çekmesi şart mı?"

Kur'an'da şöyle buyrulur:

"Hanginizin daha güzel amel yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yaratan O'dur." (Mülk, 2)

Burada imtihanın amacı Allah'ın bilmediği bir şeyi öğrenmesi değildir. İnsanın tercihlerini, iradesini ve ahlaki tutumunu hayat içinde ortaya koymasıdır.

Bununla birlikte her acının hangi özel hikmetle meydana geldiğini bildiğimizi iddia edemeyiz. Bir annenin evladını rahmet-i rahmana uğurlamasını, bir insanın ağır hastalığa yakalanmasının veya bir çocuğun acı çekmesinin özel hikmetini kesin olarak açıklayamayız. Çünkü Hz. Musa ile Hz. Hızır kıssası (Kehf, 60-82), insanın olayların görünen yüzüyle bütün hikmeti kavrayamayabileceğini anlatan önemli bir örnektir.

Burada kişiye düşen şey, “bu acının bir hikmeti vardır” deyip sabırla duaya devam etmesidir.

8. Ruhsal acılar açısından özel bir değerlendirme

Fiziksel hastalıklarla ruhsal acıları birbirinden ayırmak gerekir.

Depresyon, travma sonrası stres, yas, kaygı bozuklukları, terk edilme acısı ve derin duygusal yaralanmalar yaşayan insanlar bazen şu düşünceye kapılabilir:

"Demek ki Allah beni olgunlaştırmak için bu acıyı veriyor. O hâlde dayanmalıyım, yardım istememeliyim."

Bu, yanlış bir çıkarım olur.

İslam'da sabır, tedaviyi reddetmek veya acıya müdahale etmemek değildir.

Hz. Peygamber'in hastalıkların tedavi edilmesini teşvik eden hadisleri vardır. Dolayısıyla psikolojik destek almak, ilaç kullanmak, doktora başvurmak ve iyileşmek için çaba göstermek tevekküle aykırı değildir.

Burada özellikle şu ayrımı yapmak gerekir: Acıya sabretmek başka, acının içinde çaresizce kalmak başkadır. Hastalığı imtihan olarak görmek başka, tedaviden vazgeçmek başkadır. Allah'a güvenmek başka, psikolojik yardım ihtiyacını inkâr etmek başkadır.

İnsan acısından manevi bir anlam çıkarabilir ama acı çekmeye mahkûm değildir.

Sonuç:

Bütün bu değerlendirmeleri bir araya getirdiğimizde acı ve hastalıkların insan açısından muhtemel faydalarını şöyle sıralayabiliriz:

İnsan aczini, zayıflığını, maddi ve manevi gücünün sınırlılığını fark ettirmek. Kendini tanımak ve önceliklerini gözden geçirmek. Merhamet, empati ve sabır geliştirmek. Allah'a yönelmek ve kulluk bilincini derinleştirmek. Günahların bağışlanmasına ve manevi derece kazanımına vesile olmak. İnsanların ve ilişkilerin kıymetini daha iyi anlamak.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet