Nefsini hayır ile meşgul etmezsen o seni şer ile meşgul eder ne demek?

İmam Şafi, nefsini hayır ile meşgul etmezsen o seni şer ile meşgul eder demiş mi?

Değerli kardeşimiz,

İnsan nefsinin ve kalbinin boşluk kabul etmediği, mutlaka bir şeylerle meşgul olduğu gerçeği İslam âlimlerinin üzerinde önemle durduğu konulardan biridir.

Halk arasında meşhur olan: “Nefsini hak ile meşgul etmezsen, o seni bâtıl ile meşgul eder.” Sözünü bazı alimler ona nispet etmişlerdir.

Örneğin, İbn Kayyim el-Cevziyye şöyle der:

“Boşluktan kötülükler doğar ve günahlar kulun üzerine peş peşe gelen bir zincir gibi gelir. Bu durum kalpteki imanı zayıflatır ve kişiyi Rabbinden uzaklaştırır. Kim kendisini faydalı ve ciddi bir işle meşgul etmezse, mutlaka kendisine zarar verecek şeylerle meşgul olur. Şâfiî (rahimehullah) şöyle demiştir: ‘Nefsini hak ile meşgul etmezsen, o seni bâtıl ile meşgul eder.’” (İbn Kayyim el-Cevziyye, el-Cevâbü’l-Kâfî, s. 109)

Sözün anlamı nasıl anlaşılmalıdır?

Bu söz, insanın kalbinin, zihninin ve nefsinin hiçbir zaman tamamen boş kalmayacağını anlatır. İnsan kendisini hayırlı ve faydalı işlerle meşgul etmezse, o boşluğu çoğu zaman faydasız veya zararlı şeyler doldurur.

Buradaki “hak” kelimesi sadece belirli ibadetleri değil; Allah’ın razı olduğu bütün güzel işleri içine alır:

Kur’an okumak ve anlamaya çalışmak, ilim öğrenmek, ibadet ve dua ile meşgul olmak, helal rızık için çalışmak, ailesine ve insanlara faydalı olmak, güzel ahlak sahibi olmaya gayret etmek bunların hepsi “hak ile meşgul olmak” kapsamındadır.

“Bâtıl” ise insanı Allah’tan uzaklaştıran, fayda vermeyen veya zarar veren meşguliyetlerdir.

Buna göre sözün manası şudur:

İnsan kalbini ve zamanını hayırla doldurmazsa, nefsi onu boş arzulara, gereksiz meşguliyetlere ve günahlara doğru çekebilir.

Kalp, dil ve organlar da bu kaideye dahildir

Nefis, eğer hak ile meşgul edilmezse bizi bâtıl ile meşgul eder. Kalp, Allah sevgisiyle doldurulmazsa mutlaka başka sevgilerle dolar. Dil, zikirle meşgul edilmezse boş ve zararlı sözlerle meşgul olur. Organlar da itaate yönlendirilmezse başka işlerle meşgul olur.”

Yani mesele sadece nefsin arzuları değildir. İnsan, dilini hayırla meşgul etmezse boş sözlere, kalbini Allah sevgisiyle doldurmazsa başka bağlılıklara, bedenini faydalı işlerde kullanmazsa gereksiz işlere yönelebilir.

Boş zamanın tehlikesi

Boşluk insan için önemli bir imtihandır. Çünkü insanın enerjisi ve ilgisi mutlaka bir yere yönelir.

Münâvî, şöyle der:

“Boşluktan gaflet ve günaha meyil doğar. Kim gününü yerine getirmesi gereken bir hak, eda etmesi gereken bir farz, kazanması gereken bir fazilet veya elde etmesi gereken bir ilim olmadan geçirirse, o gününü zayi etmiş olur.” (Münâvî, Feyzü’l-Kadîr, 6/375)

Bu sebeple İslam büyükleri zamanı boş bırakmamaya önem vermişlerdir.

Nitekim Abdullah b. Mesud (radıyallahu anh) şöyle demiştir:

“Boş gezen, ne dünya işiyle ne de ahiret işiyle meşgul olan bir adamı görmeyi hoş karşılamam.” (Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ, 1/130)

Hayatımıza nasıl uygulanır?

İnsan sadece kötülüklerden uzak durarak kendini koruyamaz; aynı zamanda iyiliklerle meşgul olmalıdır. Çünkü boş bırakılan kalp ve zaman, mutlaka başka bir şeyle dolar.

Bu sebeple, boş vakitleri faydalı okumalarla değerlendirmek, Kur’an ve ilimle meşgul olmak, salih insanlarla beraber olmak, aileye, topluma ve insanlara faydalı işler yapmak, kalbi Allah’ı hatırlamakla diri tutmak nefsin kötü yönlendirmelerine karşı en güçlü korunma yollarındandır.

Sonuç

Bazı alimlere göre, “Nefsini hak ile meşgul etmezsen, bâtıl seni meşgul eder.” Sözü İmam Şafi’ye aittir.

Bu sözün özü, insanın iç dünyasının boş bırakılmaması gerektiğidir. Çünkü insanın kalbi ve nefsi mutlaka bir yöne yönelir. Mümin için en güvenli yol, nefsini Allah’ın razı olduğu hak ve hayırlı işlerle meşgul ederek bâtılın kalbe ve hayata yerleşmesine fırsat vermemektir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet