Kuyumcular için cari hesap modülleri geliştirmek caiz mi?

Kuyumcu yazılımında peşin ve vadeli işlemleri takip eden cari hesap modülleri geliştirmek caiz midir? Kuyumculara yönelik bulut tabanlı bir yönetim platformu geliştiriyorum. Platformumuzda ürün, stok, satış ve fatura modülleri bulunuyor. Şimdi bunlara ek olarak müşteri cari hesabı ve tedarikçi cari hesabı modülleri geliştirmek istiyorum. Müşteri cari hesabı modülü, kuyumcunun müşterilerine yaptığı satışları, aldığı ödemeleri ve kalan müşteri borçlarını takip etmesini sağlayacak. Örneğin müşteri 10.000 TL değerinde bir bilezik alıp 3.000 TL ödeyebilir; kalan 7.000 TL’yi daha sonra ödeyebilir. Tedarikçi cari hesabı modülü ise kuyumcunun toptancı veya atölyecilerle yaptığı alışverişleri, aldığı ve verdiği ürünleri, yaptığı ödemeleri ve kalan borç-alacak bakiyelerini takip etmesini sağlayacak. Bu işlemler peşin veya vadeli yapılabilir; hesaplar TL, döviz ya da gram altın üzerinden tutulabilir. Bu modüllerin amacı, kuyumcuların müşterileriyle ve toptancı veya atölyecilerle gerçekleştirdikleri ticari işlemlerden doğan tahsilat, ödeme ve bakiye hareketlerini sistem üzerinden takip etmektir. Taraflar anlaşmalarını kendileri yapar; biz ise bu işlemlerin hem peşin hem de vadeli olması durumunda kayıtlarını tutmalarını sağlayan bir yazılım sunarız. Modül anlaşma kurmaz; kullanıcıların yaptığı işlemleri sisteme kaydetmelerine ve hesaplarını takip etmelerine yarar. Hizmeti aylık abonelikle sunarak gelir elde edeceğiz.
Sorum şudur: Ehl-i sünnet fıkhına göre kuyumcuların müşterilerine altın veya ziynet eşyalarını vadeli satmaları ya da toptancı ve atölyecilerle vadeli alışveriş yapmaları caiz midir? Bu işlemlerin bazıları caiz değilse, hem peşin hem vadeli işlemlerin kaydedilip takip edilmesini sağlayan bu modülleri geliştirmem, yazılımıma eklemem ve abonelik geliri elde etmem caiz midir? Lütfen somut durumum hakkında hükmü ve gerekçesini açıkça belirtiniz; görüş ayrılığı varsa benim durumumda hangi görüşün esas alınması gerektiğini de açıklayınız.

Değerli kardeşimiz,

1) Altın, gümüş, Türk lirası ve döviz gibi para cinsinden olan varlıkların birbirleriyle değişimi, “sarf akdi” hükümlerine tabidir. Sarf akdinin temel gereği ise, işlemin peşin olması ve bedellerin akit esnasında karşılıklı teslim edilmesidir. Bedellerden birinin vadeli olması halinde yapılan işlem, faize (nesie ribasına) dönüşür. (Kasani, Beda’i‘, 5/148; Meydani, el-Lübab, 2/47)

Altın ve gümüşün para olarak basılmış olanları ile işlenmemiş ya da külçe halde bulunanları arasında, sarf hükümlerine tabi olma bakımından herhangi bir fark yoktur. (İbnü’l-Münzir, el-İşraf, 6/56; İbn Rüşd, Bidaye, 3/212; İbn Kudame, el-Muğni, 4/141; Mevsıli, el-İhtiyar, 2/40; Zekeriyya el-Ensari, Esne’l-metalib, 2/22)

Nitekim hadisi şeriflerde bunlarla ilgili bir sınırlandırmaya gidilmemiş, mutlak olarak zikredilmiştir. Peygamber Efendimiz (s.a.s.), “Altın ve gümüşü peşin olarak mübadele ediniz”; “Altın ve gümüşten peşin olmayanı peşin karşılığında satmayınız.” buyurmuştur. (Müslim, Müsakāt, 81, 83 (14); Tirmizi, Büyu‘, 23)

Bu itibarla altın veya gümüşten yapılmış ziynet eşyalarının Türk lirası ya da döviz gibi itibari paralar karşılığında vadeli (veresiye/taksitli) olarak alınıp satılması caiz değildir. Ancak ziynet eşyasındaki altın veya gümüşün bedeli peşin ödenmek kaydıyla kalan bedelin (işçilik, kıymetli taşlar vb.) vadeli olarak tahsil edilmesi caizdir.

2) Kuyumcular arasındaki yaygın teamüle göre, ücreti daha sonra ödenmek üzere atölye veya toptancıdan ziynet eşyası satın alınabilmektedir. Uygulama bu şekilde olsa da altın veya gümüşün veresiye olarak satın alınması caiz değildir. Nitekim Hz. Peygamber altın ve gümüşün veresiye satışını yasaklamıştır. (Buhari, Büyu’, 74-82; Müslim, Müsakat, 81; Tirmizi, Büyu’, 23)

Zira altın ve gümüş para kabul edildiğinden veresiye satışı faizdir. Dolayısıyla kuyumcu satın aldığı ziynet eşyasının bedelini peşin ödemek zorundadır. Öte yandan kuyumcu, atölye veya toptancıya yaptırdığı ziynet eşyasının işçilik ücretini peşin veya veresiye ödeyebilir.

3) İslam dini kişilerin meşru işlerle uğraşmalarını ve geçimlerini helal yollardan temin etmelerini emreder. Bu sebeple bir kazancın helal olması için, üretilen mal veya hizmetin mal kabul edilmesi ve dinen meşru olması; yapılan işlemlerin İslam’ın ticari ve ahlaki prensiplerine uygun olması, ürünün pazarlamasında hile ve aldatmanın bulunmaması, karşılıklı rıza dahilinde ve yasal mevzuata uygun bir şekilde gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu sebeple haram işlerle uğraşan kişi/kurumların bu işlemlerine bizzat yardımcı olacak mal veya hizmetleri üretmek caiz değilken (Zeylai, Tebyin, 6/29) doğrudan haram iş ve işlemlerle alakası olmayan ve kendi özünde meşru olan bir mal veya hizmeti üretmek ise caizdir.

Örneğin sadece bankalar için faiz ile ilgili yazılım geliştiren veya şarap fabrikasına üzüm taşıyan bir işyerinde çalışmak, harama doğrudan destek sayılacağından caiz değildir. Ancak bankaya mobilya satmak, personel taşımacılığı hizmeti sunmak veya iletişim yazılımları geliştirme gibi bizatihi meşru olan bir mal veya hizmeti üretmek caizdir.

Bu çerçevede; kuyumcuların müşterilerine yaptığı satışları, aldığı ödemeleri ve kalan müşteri borçlarını yahut toptancı veya atölyecilerle yaptığı alışverişleri, aldığı ve verdiği ürünleri, yaptığı ödemeleri ve kalan borç-alacak bakiyelerini takip etmelerini sağlayacak bulut tabanlı bir yönetim platformu geliştirilmesi, mahiyeti itibarıyla meşru bir hizmettir. Bu hizmetin sunulması, kuyumcuların vadeli altın alım-satım işlemi yapmalarını doğrudan onaylamak anlamına gelmese de en azından İslami hassasiyetin hatırlatılması yönünde bir sorumluluk doğurur.

Bu değerlendirmeler ışığında, Müslümanın ticari faaliyetlerinde dinin öngördüğü ölçüleri gözetmesi; dinen sakıncalı hususları normalleştiren ve yaygınlaştıran uygulamalara karşı duyarlı olması ve imkânlar dâhilinde faaliyet alanı bütünüyle meşru olan kişi ve kurumlarla çalışmayı tercih etmesi daha uygun ve ihtiyatlı bir davranış olur.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet