İslam'da kaç tane ilim var?
Duyduğuma göre İmamı Suyuti el-İtkan isimli eserinde 15 ilimden bahsetmiş bu ilimler hangileridir? Umumen İslam’da kaç tane ilim vardır? 15 ilim dahil olmak üzere tüm ilimler hakkında malûmat verirsiniz?
Değerli kardeşimiz,
İlim, insan hayatını düzenleyen ve sistemli araştırmalar sonucu ortaya çıkan bilgi birikimidir. Hayatın her alanının kendine özgü bir ilmi olduğu gibi, İslam da kapsamı ve içeriği bakımından büyük bir ilim alanıdır.
İslam dini, insan hayatının hemen her yönüne dair hükümler ve açıklamalar içerdiği için oldukça zengin bir bilgi kaynağıdır. Bu zenginlik, tarih boyunca pek çok âlimin araştırmalar yapmasına ve çeşitli ilim dallarının oluşmasına zemin hazırlamıştır.
İslam’daki başlıca ilim alanları şunlardır:
Kuran İlmi: Kuran’ın anlaşılması, yorumlanması ve açıklanmasıyla ilgilenir.
Hadis / Sünnet İlmi: Peygamberimizin söz, fiil ve davranışlarını inceler.
Fıkıh İlmi: İslam’ın nasıl yaşanacağını ve hükümlerin nasıl uygulanacağını araştırır.
Şerî İlimler: Kuran, Hadis, Sünnet ve Fıkıh başta olmak üzere dinin temel ilimlerini kapsar.
Pozitif / Aklî İlimler: Matematik, astronomi, coğrafya, edebiyat gibi alanlar da İslam medeniyetinde gelişmiştir.
Bu ilimler, sistemli ve birikimli çalışmalar sonucu oluşmuştur. İslam dini hem dini hem aklî alanlarda araştırmaya açık geniş bir etki sahasına sahiptir. Bu nedenle İslam, yalnızca bir inanç sistemi değil; aynı zamanda çok sayıda ilim dalının gelişmesine kaynaklık etmiş zengin bir medeniyet alanıdır.
İslam’da ilimlerin sayısı konusunda tek ve kesin bir rakam yoktur. Çünkü ilimler zamanla gelişmiş, dallanmış ve alt başlıklara ayrılmıştır. Bazı âlimler temel ilimleri sayarak bir tasnif yapmışlardır.
Soruda geçen mesele, Celâleddîn es-Süyûtî’nin el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân adlı eserinde Kur’an ilimleri bağlamında yaptığı tasnife dayanmaktadır.
İmam Süyûtî’nin Bahsettiği İlimler (el-İtkân’da)
Süyûtî, özellikle Ulûmu’l-Kur’ân (Kur’an ilimleri) çerçevesinde ilimleri tasnif eder. 15 temel ilim olarak zikredilen başlıklar genel çerçevede şunlardır (özet mahiyette):
Lügat ilmi (Arapça kelime bilgisi)
Nahiv ilmi (Arapça gramer)
Sarf ilmi (kelime yapısı)
Belâgat ilmi (meânî, beyân, bedî‘)
Kıraat ilmi
Tefsir usûlü
Hadis ilmi
Fıkıh ilmi
Fıkıh usûlü
Kelâm ilmi
Nâsih-mensûh ilmi
Esbâb-ı nüzûl
Mekkî–Medenî ilmi
İ‘câzü’l-Kur’an
Garîbü’l-Kur’an
Not: Süyûtî el-İtkân’da aslında 80’den fazla Kur’an ilmi zikreder; 15 sayısı temel disiplinleri ifade eden özet bir tasniftir. Cevabın sonuna akledik:
Umumî Olarak İslam’da Kaç İlim Vardır?
Klasik İslam geleneğinde ilimler genellikle üç ana gruba ayrılır:
Naklî (Şer‘î) İlimler
Vahye dayalı ilimlerdir:
Tefsir
Hadis
Fıkıh
Kelâm
Tasavvuf
Siyer
Akaid
Kıraat
Aklî İlimler
Akıl ve tecrübeye dayalı ilimler:
Mantık
Felsefe
Matematik
Astronomi
Tıp
Fizik
Kimya
Alet İlimleri
Diğer ilimleri anlamaya yarayan araç ilimler:
Nahiv
Sarf
Belagat
Lügat
Mantık
İlim Sayısı Sınırlı mıdır?
Hayır. İslam’da ilim sayısı sınırlı değildir. Çünkü:
Yeni meseleler çıktıkça yeni ilim dalları doğar.
Fıkıh alt dallara ayrılmıştır.
Hadis kendi içinde onlarca disipline sahiptir.
Günümüzde İslam ekonomisi, İslam psikolojisi gibi yeni alanlar oluşmuştur.
Dolayısıyla “İslam’da şu kadar ilim vardır” demek teknik olarak doğru değildir. 15 sayısı bir tasnif kolaylığıdır.
Sonuç
İmam Süyûtî’nin 15 ilmi, daha çok Kuran ilimleri çerçevesindedir.
el-İtkân’da 80’den fazla Kur’an ilmi zikredilir.
Genel İslam geleneğinde ilimler üç ana kategoriye ayrılır: naklî, aklî, alet ilimleri.
İlimlerin sayısı sabit değildir; gelişmeye açıktır.
İmam Süyûtî’nin saydığı 80 Kuran işmi:.
Nüzûl (İniş) ile İlgili İlimler
Mekkî ve Medenî
Hazarda (yerleşik halde) inen – Seferde inen
Gündüz inen – Gece inen
Yazın inen – Kışın inen
Yatakta inen – Uykuda inen
Nüzûl sebepleri (iniş sebepleri)
İlk inen ayet
Son inen ayet
İniş vakti bilinenler
Sadece Hz. Peygamber’e indirilenler
Önceki peygamberlere de indirilenler
Tekrar inen ayetler
Parça parça inenler
Toplu halde inenler
İniş şekli
Rivayet ve Sened ile İlgili İlimler
Mütevatir
Âhâd
Şâz
Peygamberimizin kıraatleri
Râviler ve hâfızlar
Rivayeti alma şekli
Âlî ve nâzil sened
Müselsel rivayet
Okuyuş (Tecvid) ile İlgili İlimler
Başlama (ibtidâ)
Durma (vakıf)
İmâle
Med (uzatma)
Hemzeyi hafifletme
İdğam
İhfâ
İklab
Harflerin mahreçleri
Lafız ve Mana ile İlgili İlimler
Garîb (az kullanılan kelimeler)
Mu‘arreb (başka dilden gelen kelimeler)
Mecaz
Müşterek (çok anlamlı kelime)
Müteradif (eş anlamlı)
Muhkem ve Müteşabih
Müşkil
Mücmel ve Müfesser
İstiare
Teşbih
Kinaye ve Ta‘riz
Umum (genel ifade)
Tahsis edilmiş umum
Husus kastedilen umum
Kitabın sünneti tahsisi
Sünnetin kitabı tahsisi
Te’vil
Mefhum
Mutlak ve Mukayyed
Nâsih ve Mensuh
Önce uygulanıp sonra neshedilen
Sadece bir kişiye farz olan
Îcaz – İtnab – Musavat (özlü, detaylı, dengeli anlatım)
Eşbâh (benzer konular)
Fasl ve Vasl
Kasr
İhtibak
Kavl bi’l-mûcib
Mutabakat – Münasebet – Mücaneset
Tevriye – İstihdam
Leff ve Neşr
İltifat
Fasıla ve ayet sonları
Kuran’ın Fazileti ve Tefsirle İlgili İlimler
Kur’an’ın en faziletli kısımları
Kur’an kelimeleri
Meseller (örnekler)
Okuyanın ve okutanın adabı
Müfessirin adabı
Tefsiri kabul edilen ve reddedilenler
Garip tefsirler
Müfessirleri tanıma
Kur’an’ın yazımı
Sure isimleri
Ayet ve surelerin tertibi
İsimler, künyeler ve lakaplar
Mübhemat (kim olduğu açık olmayan kişiler)
Hakkında ayet inenlerin isimleri
Tarih bilgisi (bk. Suyuti, İtkan, 1/23)
Bu liste, Kuran ilimlerinin ne kadar geniş ve sistemli olduğunu göstermektedir.
Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet
