İki nehir mümin, iki nehir kâfir mi?

İki nehrin mümin iki nehrin kâfir olduğuna dair bir rivayet okudum bu rivayetin sıhhati nedir? şerhi nasıldır?

Değerli kardeşimiz,

Hadis kaynaklarında bu anlamda bir rivayet bulamadık.

Tefsir, tarih ve dil bilimi eserlerinde, “Mümin iki nehir, kâfir iki nehir” şeklinde geçen zayıf rivayette Nil ve Fırat “mümin”, Dicle ve Belh (Ceyhun) “kâfir” olarak zikredilmiştir. Ancak alimler bu ifadeyi hakiki bir inanç hükmü olarak değil, mecazî bir anlatım olarak değerlendirmişlerdir. Nehirlerin “mümin” veya “kâfir” diye nitelendirilmesi, onların fayda ve bereket durumlarını anlatan sembolik bir ifadedir.

İlgili rivayet şöyledir:

“Mümin iki nehir ve kafir iki nehir. Mümin olanlar Nil ve Fırat, kafir olanlar ise Dicle ve Belh Nehri (Ceyhun).” (1)

Bu rivayetteki ifadeler için garibu’l-hadis eserlerine baktığımızda örneğin İbnu’l-Cevzi Garibu’l-Hadis’te buradaki müşkil kelimeler noktasında nehir ismi vermeden şu açıklamaları yapar:

“İbnu’l-Enbarî demiştir ki: Sanırım o ikisi kolayca çıkıp ekini suladıkları için teşbih yollu mümin saymıştır ve diğer ikisini de sulamada işe yaramadıkları için kafir saymıştır: Yani bu ikisi fayda yönüyle müminler gibiyken diğer ikisi de faydasızlıkları dolayısıyla kafirler gibidir.” (2)

İbnu’l-Cevzi tarihe ilişkin eserinde de benzeri açıklamaları yapmaktadır: “Başka bir hadiste de şu geçer: ‘İki mümin iki kafir nehir: Mümin olanları Nil ve Fırat, kafir olanları ise Dicle ve Belh nehri.’

İbn Kuteybe: Bu teşbih yollu söylenmiştir, çünkü Nil ve Fırat yeryüzünde çıkıyor ve teklifsizce suluyorlar, Dicle ve Belh nehri ise biraz zorlukla suluyor, yani bu ikisinin kafirler gibi menfaatleri azdır. Diğer ikisinin ise müminler gibi menfaatleri çoktur.” (3)

İbn Esir de Nihâye fi Garibi’l-Hadis adlı eserinde İbnu’l-Cevzî ile aynı açıklamaları yapmaktadır. (4)

Öte yandan meşhur dil bilgini İbn Manzur Lisânu’l-Arab’ta benzer açıklamaları yapmakta, fakat herkesin bu yorum için kendisinden alıntı yaptığı İbn Kuteybe’yi zikretmemekte, doğrudan kendisi yorum yapmış gözükmektedir:

“Mümin nehirler Nil ve Fırat, kafir nehirler Dicle ve Belh nehridir. Bu iki nehrin mümin veya kafir olması teşbih yollu mümin olanların ekini kolaylıkla sulaması, diğeri ikisinin de ekini ancak zorlukla sulamasıdır.” (5)

Alûsî ise bu iki tür nehirden kafir olanları Dicle ve Ceyhun olarak zikrettikten sonra yorumuyla ilgili şunları söyler: “Bu rivayetteki müminlik ve kafirliği bazıları teşbih yollu faydasının olup olmamasıyla izah etmiştir, yoksa bunların kafirlik ya da müminlik ile nitelenmesinin hakikate hamli zahir değildir.” (6)

Özetle:

Nil ve Fırat’ın “mümin” olarak isimlendirilmesi teşbih (benzetme) yoluyladır. Çünkü bu iki nehir, yeryüzüne taşarak tarlaları ve ağaçları hiçbir zahmet ve masraf olmadan sulayıp bereket verir.

Dicle ve Belh nehrinin “kâfir” olarak adlandırılmasının sebebi ise, onların yeryüzüne taşarak geniş alanları sulayamaması; sadece az bir yeri ve ancak büyük bir zahmet ve masrafla sulayabilmesidir.

Bu nedenle Nil ve Fırat, hayır ve fayda bakımından çok oldukları için “müminlere”, Dicle ve Belh ise fayda ve hayır bakımından az oldukları için “kâfirlere” benzetilmiştir.

Kaynak:
1) bk. İbnu’l-Cevzî, el-Muntazam, 1/159.
2) İbnü’l-Cevzî, Garîbü’l-Hadis, (thk. Abdülmu’tî Emîn el-Kal’acî), Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1405/1985, 1/42.
3) İbnu’l-Cevzî, el-Muntazam, 1/159.
4) İbnu’l-Esir, en-Nihâye fi Garîbi’l–Hadis ve’l-Eser, 1/69.
5) İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, Daru Sadr, Beyrut 1990, 13/24-25.
6) Alusî, Şehabeddin Mahmud, Rûhu’l–Maânî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2005, 13/100.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet