İnsanın şerefi iman iledir sözü hadis mi?

"شَرَفُ الْإِنْسَانِ بِالْإِيمَانِ لَا بِالْمَالِ وَالنَّسَبِ" İnsanın şerefi iman iledir malla veya nesep(soy) ile değildir. Bu söz hadis midir?

Değerli kardeşimiz,

Bu sözü, hadis olarak bulamadık. Ancak, İslam ahlakı ve öğretileri açısından önemli bir mesaj içermektedir. İnsanın gerçek değerinin, sahip olduğu mal ve soy ile değil, inanç ve iman ile belirlendiği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, iman, insanın manevi değerini artıran en önemli unsurdur.

Benzer şekilde, “İnsanın şerefi ilim ve edep iledir; mal ve nesep ile değildir” veya “İnsanın şerefi iman ve marifet iledir; mal ve makam ile değildir” şeklinde farklı ifadeler de kullanılmaktadır. Ancak bu sözlerin de Hz. Peygamber (asm) Efendimize ait olduğunu gösteren bir hadis kaynağı ortaya konulmadıkça hadis olarak nakledilmesi doğru değildir.

Bununla birlikte, bu tür sözlerin ifade ettiği temel mananın İslâm’ın değer ölçüleriyle uyumlu olduğu açıktır. Kur’an-ı Kerîm’de Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında sizin en şerefliniz, takvaca en üstün olanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır.” (Hucurât, 49/13)

Bu ayet, insanların farklı milletlere ve kabilelere mensup olmasının bir üstünlük sebebi olmadığını, Allah katındaki asıl değer ölçüsünün takva olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla soy, kabile, ırk, makam veya maddî imkânlar insanı Allah katında kendiliğinden üstün kılan ölçüler değildir.

Hz. Peygamber (asm) Efendimizin şu hadisi de aynı gerçeği başka bir açıdan ifade etmektedir:

“Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; ancak kalplerinize ve amellerinize bakar.” (Müslim, Birr, 34)

Burada dikkat çekilen husus, insanın dış görünüşünün veya sahip olduğu malın Allah katındaki gerçek değer ölçüsü olmadığıdır. Asıl dikkate alınan, insanın kalbi, niyeti ve amelleridir.

Yine Peygamberimizin Veda Hutbesi'nde ifade ettiği bildirilen şu söz, soy ve nesebe dayalı üstünlük anlayışını açıkça reddetmektedir:

“Ey insanlar! Rabbiniz birdir, atanız da birdir. Arap’ın Arap olmayana, Arap olmayanın Arap’a; beyazın siyaha, siyahın da beyaza takva dışında bir üstünlüğü yoktur.” (İbn Hanbel, 5/411)

Bu sebeple İslâm’ın ortaya koyduğu ölçü açısından insanın değerini malı, makamı, soyu veya mensup olduğu toplum belirlemez. Bunlar dünya hayatında birtakım değer ve sorumluluklar taşıyabilir; ancak Allah katındaki üstünlüğün ölçüsü değildir. Asıl üstünlük iman, takva, güzel ahlâk ve salih amellerle ilgilidir.

Burada “mal ve nesep değersizdir” şeklinde bir sonuç da çıkarılmamalıdır. Sadece üstünlük sebebi olarak görülmemelidir.

Mal, Allah’ın verdiği bir nimet ve aynı zamanda bir imtihan vesilesidir. İyi bir nesebe mensup olmak da kişinin dünyadaki aidiyetlerinden biridir. Fakat bunların hiçbiri, kişiye Allah katında otomatik olarak bir üstünlük kazandırmaz. Nitekim insanın malı ve dış görünüşü yerine kalbine ve ameline bakıldığını bildiren hadis bu hususu açıkça ortaya koymaktadır.

Dolayısıyla “İnsanın şerefi iman iledir; mal veya nesep ile değildir” sözü, hadis olarak değil; Kur’an ve sahih hadislerde ortaya konulan İslâmî değer ölçüsünü özetleyen hikmetli bir söz olarak kullanılabilir.

Daha doğru ve kaynak bakımından sağlam bir ifade ile şöyle denilebilir:

“İnsanın Allah katındaki asıl şerefi malında, makamında veya nesebinde değil; imanında, takvasında ve salih amelindedir.”

Bu ifade, Hucurat suresinin 13. ayetindeki “Allah katında sizin en şerefliniz, takvaca en üstün olanınızdır” ölçüsüne ve Hz. Peygamber’in “Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; ancak kalplerinize ve amellerinize bakar” hadisindeki ölçüye dayanmaktadır.

Sonuç olarak:

Sözün manası İslâm’ın temel değerleriyle uyumludur; ancak “Peygamberimiz şöyle buyurdu” diyerek hadis olarak nakledilmesi doğru değildir.

En uygun ifade, “İslâm’ın değer ölçüsünü özetleyen hikmetli bir söz” demektir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet