Neden cennetle müjdelenenlerin hepsi soyluydu?

Neden aşere-i mübaşeredeki sahabelerin hepsi soyluydu? İslam'da soy önemli mi? Hz. Ömer halife Kureyşli olmalı, diyor. Üsame bin Zeyd’i soyundan dolayı komutan kabul edilmedi, büyük sahabeler bile böyle düşünüyor. ​Hz. Zeynep annemiz bile Hz. Zeyd’i bundan dolayı sevmemiş hadisler böyle diyor.

Değerli kardeşimiz,

İslam’da insanın değeri öncelikle mensup olduğu soyla değil, iman, kulluk ve takvayla ölçülür. Müslümanlar arasında da üstünlüğün ölçüsü nesep değil takvadır. Nitekim Hz. Peygamber tarafından cennetle müjdelenen sahabiler arasında Bilal-i Habeşî gibi Kureyşli olmayan kimseler de vardır. Kur’an da Hudeybiye’de Resulullah (asm) Efendimize biat eden müminlerden Allah’ın razı olduğunu bildirmektedir. Dolayısıyla Kureyşli veya soylu olmak, tek başına Allah katında üstünlük sebebi değildir.

Kureyş’in hilafetle ilgili özel konumu ise bundan farklı bir meseledir. Hz. Peygamber’in “Bu iş Kureyş’te devam edecektir.” ve benzeri hadisleri, Kureyş’in yönetim ve hilafet konusundaki konumunu haber vermektedir. Yani bu bir emir değil, gelecekten haber vermektir. Bu nedenle, bu hadisleri, bütün Kureyşlilerin diğer Müslümanlardan Allah katında üstün olduğu şeklinde anlamak doğru değildir. Nitekim ilk dört halifenin tamamının Kureyş’ten olması, Hz. Peygamber’in haber verdiği bu durumun gerçekleşmiş olması bakımından ayrıca dikkat çekicidir.

Hz. Üsame b. Zeyd’in kumandanlığı meselesinde de asıl konu onun soyundan dolayı hor görülmesi değildir. Henüz genç yaşta olan Hz. Üsame, içinde Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Sad b. Ebî Vakkas ve Hz. Ebû Ubeyde gibi ileri gelen sahabilerin bulunduğu bir orduya kumandan tayin edilmişti. Bazı kimseler onun yaşını ve tecrübesini dikkate alarak bu durumu eleştirmişlerdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (asm), Hz. Üsame’nin ve daha önce kumandan tayin ettiği babası Zeyd b. Harise’nin bu göreve ehil olduklarını açıkça ifade etti. Bu sebeple olayı doğrudan “soyundan dolayı hor görülme” şeklinde değerlendirmek yerine, gençliği ve görevin ağırlığı etrafındaki endişeler şeklinde değerlendirmek daha isabetlidir. (Buhârî, Fedâilü ashâbi’n-nebî, 18, 3730; Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 54, 2426)

Hz. Zeyneb bint Cahş ile Hz. Zeyd b. Harise’nin evliliği de doğrudan “soy üstünlüğü” meselesi olarak değerlendirilmemelidir. Evlilik, iki insanın hayatını ilgilendiren özel bir tercihtir ve bir kişinin evlilik konusunda tereddüt etmesinin birçok sebebi olabilir. Hz. Zeyneb’in bu evliliğe başlangıçta sıcak bakmadığı rivayet edilse de bunu kesin biçimde yalnızca soy farkına bağlamak doğru değildir. Nitekim Kur’an, bu evlilik sürecini anlatırken asıl olarak Allah ve Resulü bir konuda hüküm verdiğinde müminlerin kendi tercihlerini bunun önüne geçiremeyeceğini vurgular. (Ahzâb, 33/36)

Bu kısa bilgiden sonra detaya gelince:

Bu soruların cevabını verebilmek için öncelikle İslam’ın insanları değerlendirmede kullandığı temel ölçüyü ortaya koymak gerekir.

İslam’da Asıl Üstünlük Ölçüsü Soy Değil, Takvadır

Kur’an-ı Kerîm, insanların farklı milletlere, kabilelere ve ailelere mensup olmasını Allah’ın yaratılışındaki bir farklılık olarak kabul eder. Ancak bu farklılıkların insanları birbirinden üstün kılan bir ölçü olmadığını açıkça bildirir:

“Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında sizin en üstün olanınız, takvaca en ileride olanınızdır.” (Hucurât, 49/13)

Demek ki insanın soyunu bilmesi, ailesini tanıması ve akrabalık bağlarını koruması başka; soyunu bir üstünlük vesilesi hâline getirmesi başkadır.

İslam nesebi inkâr etmez; fakat nesebi insanın Allah katındaki değerinin ölçüsü hâline getirmez.

Bir insanın hangi aileden veya hangi kabileden geldiği onun sosyal kimliğinin bir parçasıdır. Fakat Allah katında değerini belirleyen asıl mesele, hangi soydan geldiği değil, nasıl bir kul olduğudur.

Aşere-i Mübeşşere’nin Tamamı Neden Kureyşliydi?

Aşere-i mübeşşere olarak bilinen ve Hz. Peygamber tarafından cennetle müjdelenen on sahabinin tamamı Kureyş kabilesindendir. Bunlar Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali, Hz. Talha, Hz. Zübeyr, Abdurrahman b. Avf, Sa‘d b. Ebî Vakkas, Saîd b. Zeyd ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh’tır.

Fakat burada çok önemli bir noktaya dikkat etmek gerekir:

Aşere-i mübeşşere’nin tamamının Kureyşli olması, cennete girmek için Kureyşli veya soylu olmanın şart olduğu anlamına gelmez.

Çünkü cennetle müjdelenen sahabiler yalnızca bu on kişiden ibaret değildir. Kureyşli olmayan birçok sahabi de Allah Resûlü tarafından cennetle müjdelenmiştir.

Bunun en güzel örneklerinden biri Bilâl-i Habeşî’dir. Hz. Peygamber (sav), Bilâl’e:

“Ey Bilâl! İslâm’dan sonra yaptığın ve cennette ayak seslerini önümde işittiğim en ümit verici amelin nedir?” diye sormuş; Bilâl de fırsat buldukça abdest aldığını ve bu abdestle namaz kıldığını söylemiştir.

Bu rivayet, Bilâl’in Allah Resulü tarafından cennetle ilişkilendirilen faziletini açıkça göstermektedir. (Buhârî, Teheccüd, 17)

Dolayısıyla Aşere-i Mübeşşere’nin Kureyşli olması tarihî bir gerçektir; fakat bundan “Kureyşli olmak Allah katında diğer insanlardan daha üstün olmaktır.” sonucu çıkarılamaz.

Peki Kureyş’in İslam’daki Özel Konumu Nedir?

Burada başka bir meseleyi de gözden kaçırmamak gerekir.

Hz. Peygamber’den (sav), hilafet ve yönetim meselesinde Kureyş’i zikreden sahih hadisler rivayet edilmiştir.

Buhari’de Resulullah’ın (asm): “Bu iş Kureyş’te devam edecektir.” buyurduğu rivayet edilmiştir. (Buhârî, Ahkâm, 2)

Dolayısıyla Kureyş’in İslam tarihinde hilafet bakımından özel bir konumu bulunduğunu söylemek mümkündür.

Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır:

Kureyş’in hilafet konusunda özel bir konuma sahip olması, Kureyşli insanların Allah katında diğer Müslümanlardan mutlak olarak üstün olduğu anlamına gelmez. Çünkü hilafet başka bir meseledir, Allah katındaki üstünlük başka bir meseledir.

Kur’an’ın Allah katındaki üstünlük için koyduğu ölçü açıktır:

“Allah katında sizin en üstün olanınız, takvaca en ileride olanınızdır.” (Hucurât, 49/13)

Hz. Üsame Neden Kumandan Tayin Edildi?

Hz. Üsame b. Zeyd’in kumandanlığı da bu konuda sıkça gündeme getirilen örneklerden biridir.

Hz. Peygamber (asm), henüz çok genç olan Hz. Üsame’yi, içerisinde Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Sa‘d b. Ebî Vakkas ve Hz. Ebû Ubeyde gibi ileri gelen sahabilerin de bulunduğu bir ordunun başına kumandan tayin etmişti.

Hz. Üsame henüz gençti. Buna karşılık orduda kendisinden yaşça çok büyük, tecrübeli ve toplumda itibarlı birçok sahabi bulunuyordu.

Bu sebeple bazı kimseler onun kumandanlığı hakkında konuşmaya başladı. “İleri gelen sahabilerin bulunduğu bir ordunun başına bu kadar genç bir insan nasıl kumandan tayin edilir?” şeklindeki endişeler gündeme geldi.

Bu sözler Hz. Ömer’in kulağına ulaştı ve mesele Hz. Peygamber’e (asm) intikal etti.

Resulullah (asm) bundan rahatsız oldu ve Hz. Üsame’nin kumandanlığına yönelik itirazları reddetti. Daha önce Hz. Üsame’nin babası Zeyd b. Hârise’yi de kumandan tayin ettiğinde benzer endişelerin olduğunu hatırlattı.

Hz. Peygamber (asm) şöyle buyurdu:

“Eğer onun kumandanlığı hakkında endişe ediyorsanız, daha önce babasının kumandanlığı hakkında da endişeleriniz olmuştu. Allah’a yemin ederim ki babası bu göreve layıktı. O, benim insanlar içinde en sevdiklerimdendi. Bu da ondan sonra benim en sevdiklerimdendir.” (Buhârî, Fedâilü ashâbi’n-nebî, 18)

Ardından Hz. Peygamber (asm), Hz. Üsame’nin kumandanlığa ehil olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Burada önemli olan şudur:

Kaynaklarda Hz. Üsame’nin kumandanlığına yönelik itirazların bulunduğu açıktır. Ancak bu itirazları bütünüyle “soyculuk” şeklinde açıklamak doğru değildir. Rivayetlerde onun gençliği ve ordudaki yaşça büyük sahabiler karşısındaki konumu önemli bir mesele olarak görülmektedir. Bunun yanında Hz. Üsame’nin babası Zeyd b. Harise’nin de daha önce kumandan tayin edilmiş olması, meselenin sosyal statü boyutunun da bulunduğunu göstermektedir.

Dolayısıyla “Sahabiler Hz. Üsame’yi sırf soyundan dolayı komutan kabul etmedi.” şeklinde kesin bir ifade kullanmak doğru değildir.

Aksine Hz. Peygamber’in Hz. Üsame’yi kumandan tayin etmesi, bir insanın görevlendirilmesinde yaş, soy ve sosyal statüden ziyade ehliyet ve liyakatin dikkate alınabileceğini gösteren önemli bir örnektir.

Hz. Zeyneb ile Hz. Zeyd’in Evliliği Soy Meselesi miydi?

Hz. Zeyneb bint Cahş ile Hz. Zeyd b. Hârise’nin evliliği de bu konu içerisinde değerlendirilmelidir.

Hz. Zeyneb, Kureyş’in itibarlı ailelerinden birine mensuptu. Hz. Zeyd ise çocukken köle olarak yaşamış, daha sonra Hz. Peygamber tarafından azat edilmiş ve onun yanında yetişmişti.

Kur’an-ı Kerîm’de bu evlilikle ilgili önemli bilgiler bulunmaktadır. Hz. Zeyd, Hz. Zeyneb ile evliyken aralarında anlaşmazlıklar meydana gelmiş ve Hz. Peygamber (asm) Hz. Zeyd’e eşini yanında tutmasını ve Allah’tan sakınmasını tavsiye etmiştir. Sonrasında Hz. Zeyd evliliği sona erdirmiş, ardından Allah Teâlâ Hz. Peygamber’in Hz. Zeyneb ile evlenmesini takdir etmiştir.

Bu olay Ahzâb sûresinde ayrıntılı şekilde anlatılır. Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“Allah ve Resûlü bir iş hakkında hüküm verdiği zaman, mümin bir erkek ve kadının o işlerinde başka bir tercih hakkı yoktur.” (Ahzâb, 33/36)

Hz. Zeyneb ile Hz. Zeyd’in evliliği, toplumda bulunan sosyal statü ve nesep anlayışının İslam’ın getirdiği ölçülerle dönüştürülmesi bağlamında da değerlendirilmiştir.

Ancak burada önemli bir noktayı belirtmek gerekir: Hz. Zeyneb’in başlangıçta bu evliliğe tereddütle yaklaşmasını yalnızca “soy üstünlüğü anlayışı” ile açıklamak doğru olmaz.

Burada her şeyden önce bir kadının, hayatını paylaşacağı kişiyi tercih etmesi söz konusudur. Bir kadın nasıl evleneceği kişi konusunda çeşitli sebeplerle tereddüt edebilir veya bir tercihte bulunabilirse, aynı durum erkek için de geçerlidir. Dolayısıyla bu olayı doğrudan soy veya sosyal statü meselesine indirgemek yerine, öncelikle eş seçimi ve evlilik tercihi çerçevesinde değerlendirmek gerekir. Nitekim Hz. Zeyneb, Resulullah’ın bu evliliği uygun görmesi üzerine buna razı olmuş ve Allah’ın takdirine teslimiyet göstermiştir.

İslam Soyu Tamamen Reddediyor mu?

Hayır.

İslam insanların soylarını, ailelerini ve akrabalık bağlarını yok saymaz. Aksine sıla-i rahime, yani akrabalık ilişkilerinin korunmasına büyük önem verir.

İnsan kendi nesebini bilebilir, ailesini tanıyabilir ve akrabalarıyla ilişkilerini sürdürebilir.

Ancak bunların hiçbiri insana Allah katında otomatik bir üstünlük kazandırmaz.

Yani İslam’ın yaklaşımı “Soyun hiçbir önemi yoktur.” şeklinde değildir.

“Soy vardır, nesep vardır, akrabalık vardır; fakat bunlar insanın Allah katındaki üstünlüğünün ölçüsü değildir.”

Soy Başka, Soyla Övünmek Başkadır

Bir insanın “Ben falanca ailedenim.” demesiyle “Ben falanca aileden geldiğim için senden üstünüm.” demesi aynı şey değildir.

Birincisi kişinin kendisini tanımlamasıdır.

İkincisi ise soy üzerinden üstünlük iddiasıdır.

İslam’ın karşı çıktığı anlayış ikinci anlayıştır.

Nitekim Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur:

“Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar. (Müslim, Birr ve’s-Sıla ve’l-Âdâb, 33)

Yine Resulullah (asm), insanların soylarıyla övünmelerini eleştiren bir hadisinde şöyle buyurmuştur:

“Allah sizden câhiliye gururunu ve atalarla övünmeyi gidermiştir. İnsanlar Âdem’in çocuklarıdır, Âdem de topraktandır.” (Ebû Dâvûd, Edeb, 110)

Çünkü insan kendi doğduğu aileyi kendisi seçmemiştir. Allah’ın huzurunda asıl değerlendirilecek olan, insanın kendisine verilen imkânlarla nasıl bir kul olduğudur.

Bu nedenle zengin bir ailede doğmak nasıl tek başına Allah katında üstünlük sebebi değilse, soylu bir aileden gelmek de tek başına üstünlük sebebi değildir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet