Nefis bedenin neresinde ikamet ediyor?

Nefis bedenin neresinde ikamet ediyor ve her zaman kötülüğü mü emreder?

Değerli kardeşimiz,

Nefis bedenin neresinde ikamet eder?

Nefis, ruh, kalp ve akıl gibi manevî ve latif varlıkların bedendeki yerini, organlar gibi belirli bir noktaya yerleştirmek mümkün değildir. Bunlar maddî birer organ olmadıkları için “nefis bedenin şu bölgesindedir” şeklinde kesin bir yer tayin edilemez. Nefsi bedenin belirli bir yerinde bulunan maddî bir varlık olarak değil, insanın manevî şahsiyeti, benliği, arzuları ve imtihan yönü ile ilgili bir kavram olarak anlamak gerekir.

Tasavvuf geleneğinde nefis, insanın iç dünyasında ortaya çıkan çeşitli yönleri ve arzuları üzerinden ele alınmıştır. Özellikle şehvet, öfke ve akıl gibi kuvvelerle ilişkisi üzerinde durulmuş; nefsin insanı aşağıya çeken ve terbiye edilmesi gereken yönleri ile olgunlaştırılabilecek yönleri birbirinden ayrılmıştır.

Nefis her zaman kötülüğü mü emreder?

Hayır. Nefis kavramı her durumda kötülük anlamına gelmez. Kur’an’da nefis farklı bağlamlarda ve farklı özelliklerle zikredilir. Nefsin kötülüğe yönelten hâli “nefs-i emmâre” olarak ifade edilir:

“Şüphesiz nefis, Rabbimin merhamet ettikleri hariç, kötülüğü çokça emreder.” (Yusuf, 12/53)

Burada söz konusu olan, insanı günaha, aşırılığa ve Allah’ın emirlerine karşı gelmeye yönelten nefsin terbiye edilmemiş hâlidir.

Bunun yanında Kur’an’da “nefs-i levvâme”den de söz edilir:

“Kendini kınayan nefse yemin ederim.” (Kıyâme, 75/2)

Bu mertebede insan, yaptığı kötülüklerden dolayı kendisini sorgular ve kınar. Dolayısıyla nefis artık sadece kötülüğe yönelten bir güç olarak değil, vicdanî muhasebe ve kendini sorgulama yönüyle de karşımıza çıkar.

Kur’an’da daha ileri ve olgun bir nefis hâli olarak “nefs-i mutmainne”den söz edilir:

“Ey huzura kavuşmuş nefis! Rabbine dön; O’ndan razı, O da senden razı olarak...” (Fecr, 89/27-28)

Bu ayetler, nefsin tek ve değişmez bir yapı olmadığını; terbiye edilerek kötülüğe meyilli hâlden huzura ve Allah’ın rızasına yönelen bir hâle gelebileceğini göstermektedir.

Bu sebeple tasavvuf geleneğinde nefis, genellikle mezmum (kötülenmiş ve terbiye edilmesi gereken) ve memduh (övülen ve olgunlaşmış) yönleriyle ele alınmıştır. Nefsin insanı Allah’tan uzaklaştıran arzularına karşı mücadele etmek ve onu terbiye etmek, tasavvufun önemli konularından biri olmuştur. Buna nefisle mücahede ve riyazet denir.

Burada önemli bir nokta da şudur: Nefsi tamamen yok etmek amaç değildir; onu terbiye etmek amaçtır. Çünkü insanın arzu, öfke, istek ve benlik duygularının bütünüyle ortadan kaldırılması değil, bunların Allah’ın razı olacağı şekilde kontrol edilmesi ve yönlendirilmesi esastır. Şehvet, öfke ve benzeri kuvveler doğru kullanıldığında insanın hayatını sürdürebilmesi ve çeşitli güzellikleri gerçekleştirebilmesi için gerekli olabilir; problem bunların ölçüsüz ve Allah’ın sınırlarına aykırı şekilde kullanılmasıdır.

Dolayısıyla nefisle mücadele, insanın kendisine düşman olması anlamına gelmez. İnsanın kendi içindeki aşırılıkları terbiye etmesi, arzularını kontrol altına alması ve onları akıl, iman ve iradenin rehberliğinde doğru yere yönlendirmesi anlamına gelir.

Özetle, nefis bedenin belirli bir organında veya noktasında bulunan maddî bir varlık değildir. İnsanın benliği, arzuları ve manevî yönüyle ilgili bir kavramdır. Nefis her zaman kötülüğü emretmez; terbiye edilmemiş nefis kötülüğe meyledebilir, fakat iman, akıl, irade ve manevî terbiye ile nefis olgunlaşabilir ve Allah’ın rızasına yönelen bir hâle gelebilir.

Bu sebeple insanın görevi nefsini yok etmek değil, nefsini terbiye ederek onu Allah’ın razı olacağı istikamete yöneltmektir. Nefisle mücadele de bu anlamda insanın hayat boyu devam eden önemli bir imtihanıdır.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet