Ayete göre, putlar duyar mı?

Fatır Suresi 14. ayette yüce Rabbimiz müşriklerin taptığı putlar için (Diyanet Yeni Mealine göre) "Eğer onları çağırsanız, çağrınızı duymazlar. Duysalar bile çağrınıza karşılık veremezler." diyor. İlk cümlede bir yargı var ki bunu putlar cansız varlıklar olduğu için, kudret sahibi olmadıkları için ve bu cihetle duymalarına izin verilmediği için duyamayacakları yönünde anlıyorum. Yani putların cansız ve yardıma muhtaç olduğunu, ibadeti ve duayı yalnızca her şeyi işiten ve cevap veren tek yaratıcı olan Allah'ın hak ettiğini fark ediyorum. Fakat ikinci cümlede "duysalar bile" dendiğinde kafam karışıyor. Bu ne anlama geliyor? Nasıl duyabilirler ki? Ne kastediliyor?

Değerli kardeşimiz,

Öncelikle ifade edelim ki, ayette geçen "duysalar bile" ifadesi, putların ve Allah'tan başka kendilerine ibadet edilen varlıkların ilahlık vasfına sahip olmadıklarını vurgulamaktadır. Ayet, onların ne duaları işitebilecek ne de onlara karşılık verebilecek bir kudrete sahip olmadıklarını bildirerek, ibadet ve duanın yalnızca Allah'a yapılması gerektiğini hatırlatmaktadır.

Böylece insanlara, duaları hakkıyla işiten ve onlara karşılık vermeye mutlak güç sahibi olan yegâne mabudun Allah olduğu öğretilmektedir.

İlgili ayet ve meali şöyledir:

اِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَٓاءَكُمْۚ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْؕ وَيَوْمَ الْقِيٰمَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْؕ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبٖيرٍࣖ

Onlara yalvarsanız duanızı işitmezler, işitseler bile size karşılık veremezler. Kıyamet günü de onları (Allah’a) ortak koşmanızı kabullenmezler. Hiç kimse sana, her şeyden haberdar olan Allah gibi bilgi veremez. (Fatır, 14)

Bu iki açıklamayı birlikte değerlendirdiğimizde ayetin daha bütüncül bir şekilde anlaşılması mümkündür. Aslında aralarında bir çelişki değil, odak farkı vardır.

1. "İşitmezler" ifadesi kesin hükümdür

Ayetin ilk cümlesi kesin bir gerçeği bildirir: “Onlara yalvarsanız duanızı işitmezler."

Bu hüküm, Allah'tan başka kendilerine dua edilen varlıkların ilahî anlamda duaları işitme kudretine sahip olmadıklarını ifade eder. Ayetin iniş bağlamında bunlar öncelikle putlardır. Putlar zaten cansız oldukları için hiçbir şekilde işitmezler.

2. "İşitseler bile" ifadesi neyi anlatır?

Müfessirlerin çoğunluğu, bu ifadeyi Arap belagatindeki “farz-ı muhal” (gerçekleşmesi kabul edilmeyen varsayımsal şart) üslubu olarak açıklamıştır.

Yani anlam şöyledir:

"Farz edelim ki işittiler; buna rağmen size cevap veremezler."

Türkçede de buna benzer ifadeler kullanırız:

"Kanatların olsa bile uçamazsın."

"Diyelim ki kapıyı açtın; yine de içeri giremezsin."

Bu ifadeler, ilk kısmın gerçekten mümkün olduğunu değil, ikinci hükmü daha güçlü vurgulamayı amaçlar.

Dolayısıyla putlar hakkında "işitseler bile" denilmesi, onların gerçekten işitebildiklerini göstermez. Aksine, ilahlık iddialarını her yönden çürüten güçlü bir anlatım tarzıdır.

3. Genel kapsama göre, bütün taptıklarınız

Ayette geçen ifadeyi, yalnız taş, ağaç, demir, beton gibi putlarla sınırlı olmayıp, lafzının daha genel olduğunu düşünmek de mümkündür.

Buna göre Allah'tan başka ilahlaştırılan; insanlar, melekler, güneş, ay, yıldızlar, hayvanlar ve diğer bütün mahlûklar, ayetin kapsamına girebilir.

Bu durumda "işitmezler" ifadesi, onların normal anlamda ses duyamayacakları anlamına gelmez. Çünkü örneğin yaşayan bir insan elbette yanında konuşanı işitebilir. Ancak hiçbir mahlûk; dünyanın her yerinden yapılan duaları, gizli-açık bütün yakarışları, aynı anda sınırsız şekilde işitme ve bunlara ilah gibi karşılık verme gücüne sahip değildir.

İşte ayetin reddettiği de bu ilahî sıfatlardır.

4. İki yorum nasıl birlikte anlaşılmalıdır?

Bu iki yaklaşım birbirini tamamlar.

Putlar özelinde ayetteki "işitseler bile" ifadesi, müfessirlerin açıkladığı gibi farazî (varsayımsal) bir şarttır.

Allah'tan başka ilahlaştırılan bütün varlıklar açısından ise ayet, hiçbir mahlûkun Allah'a mahsus olan mutlak işitme ve dualara cevap verme sıfatına sahip olmadığını bildirir.

Her iki durumda da sonuç aynıdır:

Allah'tan başka hiçbir varlık, kendisine yöneltilen bütün duaları işitme ve onlara bağımsız olarak karşılık verme kudretine sahip değildir.

Ayetin son kısmı şöyle devam eder:

"Kıyamet günü de onları Allah'a ortak koşmanızı reddedeceklerdir."

Bu da gösteriyor ki, Allah dışında ilahlaştırılan varlıklar kıyamet günü kendilerine yapılan bu kulluğu kabul etmeyecek, Allah'ın huzurunda bundan beri olduklarını açıklayacaklardır.

Sonuç

Mutlak işitmek, her duayı bilmek ve dualara karşılık vermek yalnız Allah Teâlâ'ya mahsus ilahî sıfatlardır.

Allah'tan başka kendilerine ibadet edilen hiçbir varlık bu sıfatlara sahip değildir; bu sebeple onlara dua etmek ve onlardan medet ummak hakiki anlamda sonuç vermez.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet