Özgür iradenin ardındaki hikmet ve kader sırrı nedir?

Kader ve özgür irade hakkında Kur’an’dan referanslar vererek kısaca açıklama yapabilir misiniz?

Değerli kardeşimiz,

İslam inancında kader ve özgür irade (cüz’î irade), insanın evrendeki konumunu, yaratılış amacını ve ahlaki sorumluluğunu belirleyen birbirini tamamlayan iki temel ruhi ve vicdani hakikattir.

Bu derin hakikat, insanın hem gurura düşmesini engeller hem de sorumluluktan kaçmasını imkansız kılar.

1. Kur'an-ı Kerim'den temel referanslar

Kur’an-ı Kerim, insanın özgür iradeye sahip olduğunu, tercihlerinde serbest bırakıldığını ve bu çabasının karşılığını göreceğini ifade ederken; aynı zamanda hiçbir şeyin Allah’ın mutlak iradesinden bağımsız olmadığını açıkça beyan eder:

1. İnsanın tercih sorumluluğu:

“De ki: Hak, Rabbinizden gelmiştir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.” (Kehf, 18/29)

Bu ayet, insanın kendi iradesiyle tercih yapabildiğini ve bu tercihlerinin sonuçlarından doğrudan sorumlu olduğunu ortaya koyar.

2. Allah’ın dilemesi ve insan iradesi:

“Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (Tekvîr, 81/29)

İnsanın bir tercih alanı (cüz’î iradesi) vardır; ancak bu irade Allah’ın mutlak iradesinden ve kuşatıcı gücünden bağımsız veya O’na rağmen özerk bir güç değildir. İsteyen insan ise de yaratan Allah’tır.

3. İnsanın emeği ve karşılığı:

“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” (Necm, 53/39)

Bu ayet, insanın gayretinin, cüz'î iradesini ne yönde kullandığının ve sorumluluğunun ne kadar hayati olduğunu gösterir.

2. Özgür iradenin (cüz’î irade) ve kaderin hikmeti

Kader ve cüz’î irade teorik bir tartışma konusu değil, müminin nefsini terbiye eden vicdani birer ölçüdür. Özgür irade ve kader dengesinin ardındaki hikmet iki ana maksat ve gaye ile açıklanır:

a) Özgür irade sorumluluktan kaçmayı engeller

İnsan işlediği günahlarda veya hatalarda “Ne yapayım, kaderim böyleymiş!” diyerek suçu Allah’a veya kadere atamaz. İnsan bir şeyi bizzat ister ve tercih eder (kesb).

Kötülükler (seyyiât) bir kibritle koca bir evi yakmak gibi tahrip edici mahiyette olduğu için, küçük bir iradi tercihle büyük bir yıkıma sebebiyet verebilir. Güneş ışığının girdiği bazı maddelerde kokuşma olması güneşten değil, maddenin kendi kabiliyetindendir. Bu sebeple kötülüğün gerçek faili ve sorumlusu, onu talep eden insanın kendisidir.

b) Kader gurur ve kibre düşmeyi engeller

İnsan başardığı güzel işlerde, ibadetlerde ve elde ettiği başarılarda (hasenat) “Bunu ben yaptım, benim zekam ve gücüm sayesinde oldu” diyerek gururlanamaz.

Çünkü imkanları, kabiliyetleri ve o iyiliklerin meydana gelmesini sağlayan gücü veren Allah’tır (rahmet-i İlâhiye ve kudret-i Rabbâniye). İnsanın güzelliklerdeki payı son derece azdır; o sadece dua, niyet, rıza ve şuur ile o güzelliğe muhatap ve sahip olur. İyilik yaptığında karşısına kader çıkar ve ona: “Haddini bil, yapan sen değilsin!” der. (bk. Nursi, Sözler, DİB Yayınları, 26. Söz)

Özetle: İnsan tercih eder, Allah yaratır

İnsan, iyilik yaptığında kibre düşmemek için Kader'e bakar, “Allah’ın lütfudur” der. Kötülük yaptığında mazeret üretip sorumluluktan kaçmamak için Cüz’î İrade'ye bakar, “Kendi nefsimden dolayıdır” der ve tövbe eder.

Kaderin ve özgür iradenin nihai hikmeti; insanı sorumluluktan kurtarmak değil, onu hem gururdan hem de sorumluluktan kaçmaktan koruyarak hakiki kulluk makamına ulaştırmaktır.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet