Ayet sadece Yahudilere mi, yoksa Müslümanlar için de geçerli mi?

Bakara suresinin 40. ayetinde anlatılan konu bizim Allah'a verdiğimiz yemin ve adak lafzı içermeyen sözler için de geçerli mi yoksa sadece Yahudiler için mi? Ayet sadece Yahudilerimi ilgilendiriyor yoksa herkesi mi?

Değerli kardeşimiz,

Bakara 2/40'ın doğrudan ilk muhatapları İsrailoğullarıdır; fakat ayetin verdiği ilke yalnızca Yahudilerle sınırlı değildir. Müslümanlar da ayetten ders ve hüküm çıkarabilir.

Ayette şöyle buyrulur:

“Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimeti hatırlayın, bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki ben de size verdiğim sözü yerine getireyim. Yalnız benden korkun.”

Burada iki şeyi birbirinden ayırmak önemli:

1. İlk hitap: İsrailoğullarıdır. Dolayısıyla ayetin bağlamındaki “size verdiğim nimet”, “bana verdiğiniz söz” ve “size verdiğim söz” öncelikle İsrailoğullarıyla Allah arasındaki ahde ilişkindir.

Allah İsrâiloğullarından “Allah’a kulluk edip O’na ortak koşmayacaklarına, doğru olduklarına ilişkin kanıtlar getiren peygamberlere iman edeceklerine, Allah’ın hükümlerine ve kanunlarına boyun eğeceklerine”, özellikle kendi milletlerinden olan Hz. İsmail’in soyundan gelen Hz. Muhammed’e inanacaklarına ilişkin söz almıştır. Ayrıca buradaki ahdin içine, fıtratın gereği olarak bütün beşerden alınmış olan “aklın ölçülerine göre düşünme ve hareket etme sorumluluğunu yerine getirme vaadi” de girer. Âyetin, “Ben de size vaad ettiklerimi vereyim” kısmındaki vaad ise tefsirlerin çoğunda Allah’ın onlara yardım edeceği, iyiliklerine karşı sevap verip cennetine kabul edeceği yönünde vaadde bulunması şeklinde açıklanmıştır. (bk. Taberî, Zemahşeri, Razi, Maverdi, Serkandi, İbn Âşûr, ilgili ayetin tefsiri)

2. Ahlâkî ve dinî ilke: Allah'ın nimetlerini hatırlamak, O'na karşı verilen sözleri yerine getirmek ve Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle yaşamak Müslümanları ve diğer insanları da ilgilendirir.

Bakara Suresi 40. Ayetin Muhatapları ve Evrensel Mesajı

Bakara Suresi’nin 40. ayetinde doğrudan İsrailoğullarına hitap edilmesi, ayetin yalnızca Yahudilerle ilgili olduğu anlamına gelmez. Elbette ayetin ilk ve doğrudan muhatapları, Hz. Peygamber (asm) dönemindeki İsrailoğullarıdır. Ancak Kur’an’ın mesajı belirli bir topluluk ve dönemle sınırlı değildir. Bir ayetin belirli bir olay veya topluluk vesilesiyle indirilmiş olması, ondan çıkarılacak derslerin yalnızca o topluluğa ait olmasını gerektirmez.

Nitekim Kur’an, kıyamete kadar bütün insanlara rehberlik etmek üzere gönderilmiş evrensel bir kitaptır. Bu nedenle ayette İsrailoğullarına yapılan uyarılar ve hatırlatmalar, aynı zamanda bütün insanların dikkate alması gereken ilke ve öğütleri de içerir. Örneğin ayette Allah’ın verdiği nimetlerin hatırlanması istenir. Oysa Allah’ın nimetleri yalnızca İsrailoğullarına mahsus değildir; bütün insanlar Allah’ın sayısız nimeti içerisinde yaşamaktadır. Nitekim Kur’an’da, “Allah’ın nimetlerini saymaya kalksanız, onları sayamazsınız” (Nahl, 16/18) buyurularak bu gerçeğe dikkat çekilir.

Kur’an’ın evrensel oluşunun en belirgin özelliklerinden biri de, ilk hitabın belirli kişilere veya topluluklara yönelik olmasına rağmen mesajının daha geniş bir anlam taşımasıdır.

Kur’an’da yer alan ifadeler, öncelikle kendilerine hitap edilen kimselere yönelik olmakla birlikte, aynı durum ve sorumluluklarla karşılaşan diğer insanları da ilgilendirir. Bu açıdan Bakara Suresi’nin 40. ayetinde İsrailoğullarının Allah’ın kendilerine verdiği nimetleri hatırlamaları ve O’na verdikleri sözü yerine getirmeleri istenirken, Müslümanlar da diğer insanlar da bundan önemli bir ders çıkarabilirler.

Ayetin ilk anlamı İsrailoğullarının geçmişte kendilerine verilen nimetleri hatırlamalarına ve Allah’a karşı sorumluluklarını yerine getirmelerine yöneliktir. Onlara birçok peygamberin gönderilmesi, Hz. Musa vasıtasıyla çeşitli nimetlere mazhar kılınmaları, sıkıntılardan kurtarılmaları ve kendilerine verilen ilahî nimetler bunun başlıca örnekleridir.

Ancak bu hatırlatma ve uyarının temelinde yer alan “Allah’ın nimetlerini bilmek, O’na karşı sorumluluk taşımak ve verilen sözlere bağlı kalmak” ilkeleri yalnızca İsrailoğullarına ait değildir. Müslümanlar da aynı ilkelere muhataptır. Bu sebeple ayet, doğrudan İsrailoğullarına hitap etse de verdiği mesaj ve ortaya koyduğu sorumluluk açısından bütün insanlara, dolayısıyla Müslümanlara da hitap etmektedir.

Demek ki ayeti, “Sadece Yahudilere hitap ediyor, dolayısıyla Müslümanları ilgilendirmez” şeklinde anlamak doğru olmadığı gibi, ayette geçen her ayrıntının doğrudan Müslümanlar hakkında söylendiğini düşünmek de doğru değildir. En isabetli yaklaşım, ayetin ilk muhataplarını ve tarihî bağlamını koruyarak, içerdiği evrensel ilke ve öğütlerden Müslümanların da ders çıkarmasıdır.

Peki “Allah'a verdiğimiz söz” mutlaka yemin veya adak mıdır?

Hayır, ayette geçen ‘söz’ ifadesini yalnızca teknik anlamdaki yemin veya adakla sınırlamak doğru değildir. Bununla birlikte, verilen her sözün fıkıh bakımından yemin veya adak hükmünde olduğu da söylenemez.

Fakat burada önemli bir fıkhî ayrım var:

- Yemin: “Vallahi şunu yapacağım/yapmayacağım” gibi Allah'ın adıyla yapılan bağlayıcı yemin. Bunun kendine özgü hükümleri ve gerektiğinde kefareti vardır.

- Adak (nezir): Kişinin Allah'a ibadet mahiyetindeki bir şeyi kendisi için gerekli hâle getirmesidir. Bunun da özel hükümleri vardır.

- Normal söz/verilen söz: Bir kimseye veya Allah'a karşı “bunu yapacağım”, “şunu terk edeceğim” diye söz vermek. Bu, teknik anlamda her zaman yemin veya adak değildir; fakat sözü tutmamak ahlâken ve dinen kınanabilir ve sözün içeriğine göre ayrıca başka bir günah da söz konusu olabilir.

Dolayısıyla “Bu ayet sadece ‘Allah'a yemin ettim’ veya ‘adadım’ şeklindeki sözleri kapsıyor” demek doğru olmaz. Ayetin Müslüman açısından verdiği daha genel ders, Allah'a karşı sorumluluğunu ve verdiği sözleri ciddiye almaktır.

Ancak şu noktayı özellikle ayırmak gerekir: Her tutulmayan normal söz otomatik olarak yemin bozma veya adak bozma hükmüne girmez. Yemin ve adak için fıkıhta belirlenmiş özel şartlar vardır.

“Allah'a verdiğim söz” ile sıradan bir söz aynı şey mi?

Tam olarak değil. Mesela: “Allah'ım, bundan sonra bu günahı işlemeyeceğim.” diyen bir insanın durumu ile “Vallahi bir daha bu günahı işlemeyeceğim.” demesi fıkıh açısından aynı değildir.

İlkinde tövbe ve Allah'a karşı verilen söz, söz konusu olabilir. İkincisinde ise ayrıca yemin hükümleri devreye girer.

Bu yüzden Bakara 2/40'ı, “Ayet açıkça İsrailoğullarına söylendiği için Müslümanları hiç ilgilendirmez” şeklinde anlamak da; “Müslümanın söylediği her söz otomatik olarak yemin hükmündedir” şeklinde anlamak da isabetli olmaz.

Sonuç olarak, Bakara 2/40'ın ilk ve doğrudan muhatapları İsrailoğullarıdır. Ancak ayette ortaya konulan Allah'ın nimetlerini hatırlama, O'na karşı sorumluluk bilinci taşıma ve verilen söze bağlı kalma gibi ilkeler yalnızca İsrailoğullarına mahsus değildir; Müslümanlar da bu ilke ve uyarılardan sorumludur.

Bununla birlikte ayetteki “söz” ifadesini doğrudan “yemin” veya “adak” olarak anlamak doğru değildir. Yemin ve adak, fıkıhta kendilerine mahsus şartları ve hükümleri bulunan özel durumlardır. Bu nedenle yemin veya adak lafzı içermeyen bir sözün hükmü, kullanılan ifadeye ve niyete göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet