Yetim malı şüphesi olan malları satın almak caiz mi?

Helal ve haram kazanç konusunda bir sorum var.
Yaşadığım bölgede bazı insanlar yetimhaneler adına bağış topluyorlar. İnsanlardan tahıl, giysi, gıda maddeleri, battaniye ve benzeri yardımlar istiyorlar.
Duyduğum ve kuvvetle şüphelendiğim kadarıyla, toplanan yardımların yalnızca küçük bir kısmı yetimhaneye ulaşıyor; büyük bir kısmı ise kişisel kazanç elde etmek amacıyla satılıyor.
Babam bazen bu kişilerden keçi çiftliğimiz için daha düşük fiyata sorgum (jowar) ve diğer tahılları satın alıyor. Yaklaşık 25 keçimiz var.
Annem de zaman zaman bu bağışlardan gelen kıyafetleri veya diğer eşyaları kabul ediyor.
Eğer bu bağışlar gerçekten yetimler için toplanmışsa dikkatli olmamız gerektiğini anne ve babama söyledim. Ancak bu konudaki İslami hükmü tam olarak bilmiyorum ve kesin delil olmadan kimseyi de suçlamak istemiyorum.
Sorularım şunlardır:
1. Eğer bu toplayıcılar yetimler için verilen bağışları kötüye kullanıyorlarsa, onlardan mal satın almanın hükmü nedir?
2. Bu şekilde elde edilen tahılları keçilerimiz için kullanmamız caiz midir?
3. Ben ailemle birlikte yaşıyor olsam da bu alışverişlere dâhil değilsem, bu durumda benim sorumluluğum nedir?

Değerli kardeşimiz,

Öncelikle ifade edelim ki, bir kimseyi kesin delil olmadan hırsızlık, emanet ihlali veya yetim malını zimmetine geçirmekle suçlamak doğru değildir. İslam'da insanlar hakkında zanla hüküm vermek uygun görülmemiştir. Bu sebeple, sadece duyumlara dayanarak bu kişilerin yetim mallarını kötüye kullandıklarına kesin olarak hükmedilemez.

Ancak güvenilir delillerle veya kesin bilgiyle, toplanan bağışların yetimlere ulaştırılmayıp kişisel kazanç amacıyla satıldığı bilinirse, durum değişir. Çünkü yetimler adına toplanan mallar birer emanettir ve bunları şahsî menfaat için kullanmak büyük bir günahtır. Kur'an-ı Kerim'de yetim malını haksız yere yiyenlerin ağır bir vebal altında oldukları bildirilmiştir (bk. Nisâ, 4/10).

Buna göre:

1. Eğer bu kişilerin yetimler için toplanan bağışları kötüye kullandıkları kesin olarak biliniyorsa, onlardan mal satın almak caiz midir?

Eğer satılan malların gerçekten yetimlere ait olduğu ve haksız şekilde satıldığı kesin olarak biliniyorsa, bu malları satın almak caiz değildir. Çünkü böyle bir alışveriş, haksız şekilde elde edilen mala ortak olmak ve dolaylı olarak bu suça destek vermek anlamına gelir. Ucuz mal elde etme düşüncesiyle böyle bir alışveriş yapmak doğru olmaz.

2. Bu şekilde elde edilen tahılları keçilere yedirmek caiz midir?

Hayır. Böyle bir malı satın almak caiz olmadığı gibi, onu kullanmak da caiz değildir. Eğer bu mallar alınmışsa, mümkünse sahiplerine iade edilmeli; bu mümkün değilse rayiç bedeli yetimlere veya ilgili yetimhaneye ulaştırılmalıdır. Böylece hak sahiplerinin hakkı yerine getirilmiş olur.

3. Ben ailemle birlikte yaşıyorum; ancak bu alışverişlere katılmıyorum. Bu durumda benim sorumluluğum nedir?

Bu durumda senin öncelikli görevin, güzel bir üslupla anne ve babana nasihatte bulunmak ve onları şüpheli veya haram kazançtan sakındırmaktır. Eğer onlar yanlış yaptıklarını anlayıp aldıkları malları veya bedellerini yetimlere ya da yetimhaneye ulaştırırlarsa, sorumluluk ortadan kalkmış olur.

Ancak onlar bunu yapmaz ve aynı şekilde alışverişe devam ederlerse, aile bütçesi ortak olduğu için bu haram kazançtan dolaylı olarak sen de faydalanmış olabilirsin. Böyle bir durumda, imkânın ölçüsünde bu kazançtan sana isabet eden miktarı tahmin ederek yetimlere veya güvenilir bir yetimhaneye bağışlaman ihtiyata daha uygun olur.

Bununla birlikte, tekrar hatırlatmak gerekir ki bütün bu hükümler, söz konusu malların gerçekten yetimlere ait olduğunun ve haksız şekilde satıldığının "kesin olarak bilinmesi" hâlinde geçerlidir. Eğer ortada sadece şüphe veya söylenti varsa, insanları suçlamak doğru değildir. Böyle durumlarda araştırmak, ihtiyatlı davranmak ve mümkün olduğunca şüpheli alışverişlerden uzak durmak en isabetli yoldur.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet