Âcurrî kimdir?

Değerli kardeşimiz,

Ebû Bekr Muhammed b. Hüseyn b. Abdillâh el-Âcurrî el-Bağdâdî (ö. 360/970), tanınmış muhaddis ve fıkıh âlimidir.

Bağdat köylerinden Âcur’da doğdu. Tahsilini Bağdat’ta yaptı ve 330 (941) yılına kadar orada kaldıktan sonra Mekke’ye gidip yerleşti. 1 Muharrem 360 (4 Kasım 970) tarihinde seksen (bir rivayete göre doksan altı) yaşında iken Mekke’de vefat etti.

Hadis münekkitlerinin, hadisteki güvenilirliğini sadûk, sika gibi terimlerle ifade ettikleri hâfız hadis imamı Âcurrî, Ebû Müslim el-Keccî, Ebû Şuayb el-Harrânî, İbn Ebû Dâvûd, Ebü’l-Kāsım el-Begavî ve İbn Nâciye başta olmak üzere birçok hocadan ders aldı. En önemli talebeleri arasında Ḥilyetü’l-evliyâʾ müellifi Ebû Nuaym el-İsfahânî ve tanınmış Mâlikî muhaddis ve fakihi Ebû Muhammed el-Asîlî’yi zikretmek gerekir. Özellikle ilk kaynakların Şâfiî olduğunu kaydettikleri Âcurrî’nin fıkhî görüşleri bazı Hanbelî fıkıh kitaplarında geçmekte ve bundan dolayı Hanbelî tabakat âlimlerinin bir kısmı eserlerinde biyografisine yer vererek onu kendi mezhep âlimlerinin önde gelenlerinden saymaktadırlar. Gerçekte ise, meselâ Kitâbü’ş-Şerîʿa ve Aḫlâḳu’l-ʿulemâʾ gibi eserleri incelendiğinde Âcurrî’nin mukallit değil, müctehid bir âlim olduğu ve mezhep taassubuna karşı çıktığı görülür.

Eserleri. Âcurrî’nin kırka yakın eserinden en önemlileri şunlardır:

1. Aḫlâḳu’l-ʿulemâʾ (Kahire 1931).

2. Aḫbâru ʿÖmer b. ʿAbdilʿazîz. Dr. Abdullah Abdürrahim Useylan tarafından neşredilmiştir (Beyrut 1980).

3. Taḥrîmü’n-nerd ve’ş-şaṭranc ve’l-melâhî. Ömer Garâme el-Amravî eseri notlarla neşretmiştir (Riyad 1400). Eser ayrıca M. Saîd b. Ömer İdrîs (Riyad 1402/1982), Mustafa Abdülkādir Atâ (Beyrut 1408/1988) ve Ebû Abdullah Âdil b. Abdullah Âl-i Hamdân (el-Câmiʿ li-kütübi’l-imâm Ebî Bekr el-Âcurrî içinde, Beyrut 1440/2018) tarafından tahkik edilerek yayımlanmıştır.

4. en-Naṣîḥa. İbn Müflih el-Hanbelî, üç cilt halinde basılan Kitâbü’l-Fürûʿ (1339/1921) adlı önemli eserinde, Âcurrî’nin bu kitabından nakiller ve alıntılar yaparak bazı fıkhî görüşlerine yer vermiştir.

5. Kitâbü’ş-Şerîʿa. Muhammed Hâmid el-Fıkī tarafından neşredilen (Kahire 1369; Beyrut 1403/1983) bu eserde İslâm inancının esasları Kur’an ve Sünnet’in ışığında ele alınarak sapık fırkaların görüşleri tenkit ve reddedilmiştir.

6. et-Taṣdîḳ bi’n-naẓar ilallāhi teʿâlâ fi’l-âḫire. Eser Semîr b. Emîn ez-Züheyrî (Beyrut 1408/1988) ve Muhammed Gıyâs el-Canbâz (Riyad 1405/1985) tarafından Kitâbü’t-taṣdîḳ bi’n-naẓar ilallāhi teʿâlâ fi’l-âḫire adıyla neşredilmiştir. Bazı kaynaklarda Âcurrî’nin aynı konuda Kitâbü’r-Rüʾye adlı bir eserinin olduğu söylense de (bk. Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XVI, 134) tabakat kitaplarında genellikle bu esere yer verilmemesi, bu esere ait yazma kayıtlarının bulunmaması ve et-Taṣdîḳ’in yanında ayrıca zikretmedikleri için esere yer veren kaynakların et-Taṣdîḳ’i kastediyor olma ihtimalinin yüksek olması nedeniyle ikisinin de aynı eser oldukları söylenebilir.

7. Aḫlâḳu ḥameleti’l-Ḳurʾân. Muhammed Amr b. Abdüllatîf’in tahkikiyle Beyrut’ta (1406) ve ayrıca Abdülazîz b. Abdülfettâh el-Kārî’nin tahkikiyle Medine’de (1408/1987) yayımlanmıştır.

8. Kitâbü’l-Ġurebâʾ. Bedr el-Bedr tarafından Küveyt’te neşredilmiştir.

Diğer başlıca eserleri de şunlardır: el-Erbaʿûn (Erbaʿûne ḥadîs̱en), es̱-S̱emânûn, Farżu ṭalebi’l-ʿilm, Vüṣûlü’l-müştâḳīn ve nüzhetü’l-müstemiʿîn, Edebü’n-nüfûs, el-Fevâʾidü’l-münteḫabe, et-Teheccüd, et-Teferrüd ve’l-ʿuzle, Ḥüsnü’l-ḫulḳ, eş-Şübühât, Aḥkâmü’n-nisâʾ, Muḫtaṣarü’l-fıḳh, Fażlü’l-ʿilm, Aḫlâḳu ehli’l-bir ve’t-taḳvâ, et-Tevbe, er-Risâle ilâ ehli Baġdâd, Şerḥu Ḥadîs̱i’l-erbaʿîn, Şerḥu Ḳaṣîdeti’s-Sicistânî, Ṣıfatü ḳabri’n-Nebî, Evṣâfü’s-sebʿa, Cüzʾün fîhi ḥikâyâtü’ş-Şâfiʿî ve ġayruh, Taġyîrü’l-ezmine, Firdevsü’l-ʿilm.

BİBLİYOGRAFYA
İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (nşr. Rızâ Teceddüd), Tahran 1391/1971, s. 268.
İbn Hayr, Fehrese, s. 72, 154-156, 285-286.
Sem‘ânî, el-Ensâb (nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî), Haydarâbâd 1961-66 ⟶ Beyrut 1400, 1980, I, 94.
Yâkūt el-Hamevî, Muʿcemü’l-büldân, Beyrut, ts. (Dârü’l-kitâbi’l-Arabî), I, 5.
İbn Hallikân, Vefeyât, IV, 292-293.
Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XVI, 133-136.
a.mlf., Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ, III, 936.
Safedî, el-Vâfî, II, 373-374.
Sübkî, Ṭabaḳāt (Tanâhî), III, 149.
Fâsî, el-ʿİḳdü’s̱-s̱emîn, II, 3-5.
Uleymî, el-Menhecü’l-aḥmed (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Beyrut 1403/1983, II, 65-66.
Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 46-47.
Kettânî, er-Risâletü’l-müsteṭrafe, s. 42, 43, 44, 53, 102, 104, 112, 166.
Sezgin, GAS, I, 194-195.
Müneccid, Muʿcem, V, 7-8.

(Orhan Çeker)

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 1/329

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet