Hz. Zülkifl ile Buda arasında bir bağ var mı?

Budizm’in aslı ilahi bir din olabilir mi ve Hz. Zülkifl ile Buda arasında bir bağ var mı?
Mümin Suresi 78. ayeti çerçevesinde her kavme bir peygamber gönderildiğini biliyoruz. Dinler tarihi araştırmalarımda karşılaştığım, Gautama Buddha’nın aslen Hindistan kavmine gönderilmiş bir peygamber veya salih bir kul olma ihtimalini şu iki husus üzerinden sormak istiyorum:
Hz. Zülkifl ve İncir Ağacı Bağlantısı: Kur'an'da geçen Hz. Zülkifl ismi "Kifl sahibi" demektir. Buddha'nın doğduğu ve prens olduğu yer ise Hindistan'ın kuzeyindeki Kapilavastu (Arapça imlasıyla Kifl) kentidir. Başta Muhammed Hamidullah olmak üzere bazı alimlerin, "Zülkifl" isminin "Kapilavastulu" anlamına gelerek Buddha’ya işaret edebileceği yönündeki yorumları teolojik olarak nasıl değerlendirilir?
Ayrıca Tin Suresi 1. ayette geçen "İncir" (Tin) vurgusunun, klasik tefsirlerdeki anlamları dışında, Buddha’nın altında tefekküre dalarak aydınlandığı ünlü Bodhi Ağacı (Kutsal İncir Ağacı / Ficus religiosa) ile coğrafi ve tarihsel bir bağlantısı olabilir mi? Surenin devamında diğer ulu peygamberlerin mekanlarına (Zeytin/Kudüs, Sina Dağı, Mekke) yemin edilirken, başta İncir denmesi Hindistan bölgesine işaret ediyor olabilir mi?
Mesajın Tahrif Edilmesi: Budizm’in ilk metinlerinde (Pali Kanonları) Buddha'nın tanrılık iddiası yoktur; ilk öğreti tamamen nefis terbiyesi ve ahlak üzerinedir. Tıpkı Hz. İsa’nın dininin Roma paganizmiyle bozulması gibi, Buda'nın getirdiği orijinal hak mesajın da vefatından sonra tahrif edilerek bugünkü putperest Budizm’e dönüşmüş olması İslam akidesi açısından mümkün müdür?

Değerli kardeşimiz,

Hz. Zülkifl (as), Kur’an’da ismi geçer, sabrı ve salihliğiyle övülür ve genellikle peygamber kabul edilir.

Fahreddin er-Razi Tefsiri gibi bazı tefsirlerde Hz. Zülkifl hakkında farklı kimlik ihtimalleri zikredilmiştir. Bunlar arasında Hz. Eyyûb’un oğlu Bişr, Hz. Yuşa b. Nûn, Hz. Zekeriyyâ, Hz. Elyesa, Hezekiel ve bazı modern yorumlarda Buda ile ilişkilendirme girişimleri de yer alır. (bk. Razi, Mefatih, 22/212)

Ancak burada temel nokta şudur:

Bu tür tespitler kesin tarihî kimliklendirmeler değil, rivayet ve yorum seviyesinde ihtimallerdir. Müfessirler, eldeki sınırlı bilgi nedeniyle “Zülkifl kimdir?” sorusuna kesin bir cevap vermek yerine farklı ihtimalleri değerlendirmişlerdir.

Nitekim Zülkifl hakkında Kur’an’da sadece: “Sabredenlerden olduğu ve salih kullardan bulunduğu” şeklinde genel bir tanım vardır. (Enbiya 21/85-86)

Bu yüzden: Bu tür görüşler “kesin delil” seviyesinde değildir. Buda ile özdeşleştirme gibi yaklaşımlar tarihî benzerliklerden doğan yorumlardır. İslam akaidi açısından bağlayıcı bir sonuç doğurmaz

Bu kısa bilgiden sonra detaya gelince:

Öncelikle ifade edelim ki, Kur'an-ı Kerim'e göre Allah Teâlâ her ümmete peygamberler göndermiştir. Nitekim:

"Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattığımız da vardır, anlatmadığımız da vardır." (Mü'min, 40/78) buyurulmaktadır.

Başka ayetlerde de her ümmete bir uyarıcının gönderildiği ifade edilmektedir. (bk. Fâtır, 35/24; Nahl, 16/36)

Dolayısıyla Hindistan ve çevresindeki toplumlara da Allah'ın bir peygamber veya peygamberler göndermiş olması mümkündür. Ancak Kur'an ve sahih hadislerde bu peygamberlerin tamamının isimleri bildirilmediği için, belirli bir tarihî şahsiyeti kesin olarak bir peygamber ilan etmek doğru değildir.

Hz. Zülkifl ile Buda arasında bir bağ var mıdır?

Bu konuda zaman zaman bazı araştırmacılar tarafından çeşitli yorumlar yapılmıştır. Özellikle Muhammed Hamidullah gibi bazı isimler, bunun bir ihtimal olarak değerlendirilebileceğini ifade etmişlerdir.

Bu görüşün dayandığı başlıca noktalar şunlardır:

"Zülkifl" isminin "Kapil" veya "Kapilavastu" ile fonetik benzerliği, Buda'nın yaşadığı bölgenin Kapilavastu olması, Buda'nın ahlâkî öğretilerinin bazı yönlerden peygamberlerin tebliğine benzemesi.

Ancak bunlar, kesin deliller değil, bazı benzerliklerden hareketle yapılmış yorumlardır. Çünkü Kur'an'da geçen “Zülkifl” isminin anlamı ve kimliği hakkında müfessirler arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Birçok müfessir onun İsrailoğullarından bir peygamber olduğunu söylerken, bazıları salih bir zat olduğunu ifade etmiştir. Dolayısıyla "Zülkifl kesin olarak Buda'dır." demek ilmî açıdan mümkün değildir.

Tîn Suresi'ndeki "incir" Bodhi ağacına işaret ediyor olabilir mi?

Bu da kesin olarak söylenebilecek bir husus değildir.

Klasik tefsirlerde "Tin" hakkında şu görüşler zikredilmiştir:

İncir meyvesi, incirin yetiştiği bölge, Hz. İsa'nın tebliğ ettiği bölge, Şam veya Kudüs civarı.

Bazı çağdaş araştırmacılar ise Buda'nın altında tefekkür ettiği “Bodhi Ağacı”nın aslında kutsal incir ağacı (Ficus religiosa) olmasından hareketle bunun Hindistan'a işaret edebileceğini ileri sürmüşlerdir.

Bu yorum tamamen “ihtimal” seviyesindedir. Ne Kur'an'da ne de sahih hadislerde bunu doğrulayan açık bir delil bulunmaktadır.

Dolayısıyla "Tin Suresi kesin olarak Buda'ya veya Hindistan'a işaret etmektedir." demek doğru olmaz. Fakat bunu bir tefsir ihtimali olarak değerlendirmek mümkündür.

Budizm'in aslı ilahî bir din olabilir mi?

Bu konuda da kesin hüküm vermek mümkün değildir.

İslam'a göre her ümmete peygamber gönderildiği için, Hindistan'da da bir peygamberin gönderilmiş olması mümkündür. Eğer Buda gerçekten Allah tarafından gönderilmiş bir peygamber idiyse, onun getirdiği dinin zamanla tahrif edilmiş olması da İslam'ın genel öğretisine uygundur.

Nitekim birçok ilahî din zaman içerisinde insanlar tarafından değiştirilmiş, asıllarına yabancı unsurlar eklenmiştir.

Ancak elimizde Buda'nın gerçekten peygamber olduğuna dair vahye dayalı kesin bir delil bulunmamaktadır.

Buda'nın ilk öğretileri ile bugünkü Budizm arasında fark var mıdır?

Dinler tarihi araştırmaları, Buda'nın ilk dönem öğretilerinin daha çok, ahlâk, nefis terbiyesi, kanaat, merhamet, dünyevî ihtiraslardan uzaklaşma üzerinde yoğunlaştığını göstermektedir.

Buda'nın ilk dönem metinlerinde kendisini yaratıcı bir ilah olarak tanıttığına dair açık ifadeler bulunmamaktadır. Daha sonraki yüzyıllarda özellikle Mahayana geleneğinde Buda hakkında yarı ilahî ve kozmik nitelikler geliştirilmiş, farklı kültürlerin etkisiyle çeşitli inanç ve uygulamalar ortaya çıkmıştır.

Bununla birlikte, bugün elimizde bulunan Budist kaynaklarının tamamı Buda'dan uzun süre sonra yazıya geçirildiğinden, onun tarihî açıdan tam olarak neyi tebliğ ettiğini kesin şekilde tespit etmek mümkün değildir.

Sonuç

- Allah, Hindistan halkına da peygamber/peygamberler göndermiştir.

- Buda'nın peygamber olma ihtimali aklen ve dinen imkansız değildir.

- Ancak Buda'nın peygamber veya Hz. Zülkifl olduğuna dair Kur'an'da veya sahih hadislerde hiçbir kesin delil yoktur.

- Aynı şekilde Tîn Suresi'ndeki "incir"in Bodhi ağacına işaret ettiğini söylemek de ispatlanmış bir tefsir değildir.

- Budizm'in ilk döneminde bulunan bazı ahlâkî öğretiler, ilahî bir kaynaktan izler taşıyor olabilir; ancak bugünkü Budizm'i İslam açısından ilahî bir din olarak nitelendirmek mümkün değildir. Çünkü temel inanç esasları itibarıyla vahyin bildirdiği tevhid anlayışıyla bağdaşmayan birçok unsur içermektedir.

Özetle, "Buda bir peygamber olabilir mi?", "Hz. Zülkifl Buda olabilir mi?" ve "Tin Suresi Hindistan'a işaret ediyor olabilir mi?" gibi değerlendirmeler, kesin dinî hükümler değil; bazı araştırmacılar tarafından ileri sürülen ihtimallerden ibarettir.

Müslüman açısından bu konuda en isabetli tavır, Kur'an ve sahih sünnetin bildirdiği sınırlar içinde kalmak; kesin delil bulunmayan hususlarda ise "olabilir" veya "olmayabilir" demekle yetinmektir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet