Tecelli ne demek, celal ve cemal tecellileri nasıl olur?

Değerli kardeşimiz,

Tecelli, Allah’ın isim ve sıfatlarının varlıklar üzerinde görünmesi ve açığa çıkmasıdır; yani her şey O’nun sanatını yansıtan bir ayna gibidir.

Celal tecellisi, Allah’ın azamet ve kudretinin görünmesidir. Örneğin: deprem, fırtına, dağların heybeti gibi.

Cemal tecellisi ise Allah’ın rahmet ve güzelliğinin görünmesidir. Örneğin, çiçekler, rızık, şifa, merhamet gibi.

Tecelli Kavramı

Yaratılış macerası, insan olan herkesi ilgilendiren ve merak alanına giren bir konudur. Bir zamanlar biz yoktuk, bir zamanlar dünya yoktu, bir zamanlar âlem yoktu… Acaba bu âlem nasıl var oldu ve var olanların varlığı şu anda nasıl devam ediyor?

Bu sorunun çok değişik cihetleri vardır. Bunlardan birisi tecelli kavramıyla yakından alâkalıdır. Tecelli, “görünmek bilinmek, belirmek, açığa çıkmak…” gibi manaları ifade eder.[1] Sanatında mahir bir ressam gözümüz önünde beş on dakikada harika manzaralar meydana getirir. -Temsilde hata olmasın- Allahu Teâla ressamın sanatını tuvale yansıtması misali mahlûkatı mekâna yansıtır ve zamanın akışı içinde de tecellilerle sanatını tazelendirir. Böylece daha evvelinde olmayan şeyler vücut sahasında var olur.

Tecelli kelimesi “gündüzün ortaya çıkmasını” ifade ederken de kullanılır. İlgili ayette şöyle bildirilir:

“…Ve andolsun tecelli ettiği (ortaya çıktığı) zaman gündüze…”[2]

Gecenin karanlığında bir şey görülmez, ama gündüzün aydınlığında her şey açık bir şekilde görülmektedir. Temsilde hata olmasın, eşyanın güneş ile görülmesi gibi, her şey Allah ile vücut sahasına çıkmıştır.

Tecelli ve Aynalar

Tecelli manasını anlamakta “ayna metaforu” güzel bir temsildir. Ayna, karşısındakini yansıtır. Tuvalin ressamın san’atına ayna olması misali her bir varlık Allah'ın isim ve sıfatlarını yansıtan bir aynadır. Üzerinde yaşadığımız arz küresi ve üzerimizdeki gökler bir zamanlar vücut sahasında değillerdi. Allah'ın iradesi onları var etmeyi diledi ve böylece eşya yaratıldı.

Varlık âlemine gelenlerin görevi Allah'a ayna olmaktır. Mevlâna bunu şöyle anlatır:

“Hz. Yusuf'a uzak diyardan bir dostu gelir. Hz. Yusuf "Bize ne getirdin?" diye sorar. Dostu şöyle cevap verir: Sana her ne getirsem zait olacaktı. Düşündüm taşındım sana bir ayna getirdim."[3]

Yani Yusuf gibi cemal sahibi birisi aynada görülecek, aynada kendi cemalini gösterecektir. İşte her bir varlık Allah'ın isimlerinin tecellilerine bir aynadır. Bediüzzaman'ın ifadesiyle "Masnudaki feyz-i kemâl, Sâniin zıll-i tecellîsiden muktebestir."[4] Yani san’atta görülen mükemmellik, ustasının mükemmelliğinin bir yansımasıdır.

Bunu şöyle bir örnekle anlayabiliriz. Sözgelimi bir çocuk eline fırçayı alsa, tuval üzerinde rastgele vuruşlar yapsa elbette düzgün bir resim ortaya çıkmaz. Öte yandan -faraza failini görmesek bile-, çizgileri gayet net, renkleri gayet uyumlu muhteşem bir resim tablosu gördüğümüzde "Bunu elbette mahir bir ressam yapmıştır" sonucuna intikal ederiz.

Perdeli Tecelli

Şu dünya sebepler dünyasıdır. Bundan dolayı Allahu Teâlâ’nın tecellisi perdelidir. Biz Allah'ın san’at eserlerini görmekteyiz. Şu âyet bu noktada hayli dikkat çekicidir:

“Şimdi bak Allah'ın rahmet eserlerine..!”[5]

Kişinin ikramlarda bulunmasından onun cömert biri olduğunu anlamamız gibi, şu âlemde gördüğümüz eserlerden de Allah’ın rahmetine intikal ederiz. Cömertliğin kendisi değil eserleri görülür. Benzeri bir durum ilâhî rahmet için de aynen geçerlidir.

İnsanların bu dünyada imtihan edilmelerinden dolayı sebepler dairesi itikat dairesine galiptir. Ahirette ise artık imtihan yoktur, dolayısıyla itikat dairesi sebepler dairesine galip olacak şekilde ilâhî tecelliler olacaktır.

Mazharların Kabiliyeti

İlâhî tecelli mazharların kabiliyetine göredir. Güneşin koca deniz yüzündeki haşmetli parlaması ile küçük bir aynadaki tecellisi elbette aynı değildir. Tabir yerinde ise, herkes denizden kendi kabı kadar su alır. Dolayısıyla mesela Allah'ın Şafi ismine vesile olmakta doktor öne çıkar, nice insanın şifa bulmasına vesile olur. Ama bir başkası şifa yönüyle ön plana çıkamaz, başka cihetten temayüz eder.

Demek ki herkes kendindeki kabiliyete göre ilâhî tecelliyi yansıtır.

Celâl ve Cemal Tecellileri

Allahu Teala'nın âlemde celâl ve cemal tecellileri vardır. Onun Allah lafza-i celâlinden ve Kahhar gibi isimlerinden celâl tecelli eder. Rahman ve Rahim gibi isimlerinden ise cemal görülür. Mesela dağlardaki haşmet ve buralardaki fırtınalarda görülen heybet Allah'ın celâl ile tecelli etmesidir. Ama çiçeklerdeki güzellik cemalî bir tecellidir. Keza Allah'ın hayat vermesi, eşyayı süslü kılması, canlıları rızıklandırması gibi durumlar da cemalî tecellilerdir.

Bazı tasavvuf ehli şöyle der. "Tecellide tekrar yoktur."[6] Allah bir yarattığını aynı ile tekrar yaratmaz. Mesela her an mutlaka dünyanın bir yerlerinde kar yağar. Her bir kar kristali altı köşelidir. Ama -dünyada sekiz milyar insanın hiçbirinin diğeriyle aynı olmaması gibi- desen itibariyle hiçbiri diğerinin aynı değildir.

İnsandaki İlâhî Tecelliler

İnsanda ilâhî tecelliler başlıca üç şekilde kendini gösterir:

1. Zıddiyet itibariyle

2. Mazhariyet itibarıyla

3. Muzhiriyet itibarıyla

Zıddiyet itibariyle: Allah Halık’tır, biz mahlûkuz. O Rezzak’tır, biz rızka muhtacız. O Şafi’dir, biz hasta oluyoruz, Onun şifa vermesi ile şifa buluyoruz.

Mazhariyet itibarıyla: Allah mesela Semi'- Basîr'dir, yani işiten ve görendir. Bize de kulak vermiş, göz vermiş ve bu şekilde insanı bu iki isme mazhar kılmıştır.

Muzhiriyet itibarıyla: Allah mesela Alîm'dir. Eğer biz de gayret gösterip ilim sahibi olursak Allah'ın Alîm ismini daha iyi izhar etmiş oluruz.

Mazhariyet ve muzhiriyeti şöyle ayırabiliriz: Mesela bir doktor hastalansa, sonra da iyileşse Allah'ın Şafi ismine mazhar olur. Mesleğini icra ile başkalarının şifa bulmalarına vesile olduğunda ise Allah'ın Şafi ismine muzhir olur.

[1] Ragıb Isfehani, Müfredât fî Ğarîbi’l- Kur’an, Kahraman Yay. İst. 1986. "C-L-V" md.

[2] Leyl, 92/2.

[3] Rûmî, V, 1463-1481.

[4] Nursi, Mesnevi-i Nuriye, s. 255.

[5] Rûm, 30/50.

[6] Konuk, Füsusu’l- Hikem Tercüme ve Şerhi, I, 39.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet