Deyrülcemâcim ne demektir?

Değerli kardeşimiz,

دير الجماجم

Deyrülcemâcim, Halife Abdülmelik b. Mervân’ın valisi Haccâc ile ona isyan eden İbnü’l-Eş‘as arasındaki meşhur savaşın meydana geldiği yerdir.

Fırat’ın batı tarafında, Kûfe’ye 7 fersah uzaklıkta bulunan Deyrülcemâcim’in bu adla anılmasıyla ilgili çeşitli rivayetler vardır. Genellikle kabul edilen görüşe göre İyâd ile Behrâ kabileleri veya İyâd ile Sâsânîler arasında vuku bulan bir savaşta öldürülen pek çok kişinin kafa taslarının (cemâcim) burada gömülmüş olmasından dolayı bu mevkiye “Deyrü’l-cemâcim” (kafa tasları manastırı) denilmiştir.

Deyrülcemâcim İslâm tarihinde, Sicistan’ın fethiyle görevlendirilen İbnü’l-Eş‘as’ın Kûfe valisi Haccâc’ın emirlerine karşı gelerek ona isyan etmesiyle başlayan ve mağlubiyetiyle sonuçlanan savaş dolayısıyla meşhur olmuştur. İbnü’l-Eş‘as Sicistan’da bazı yerleri ele geçirdikten sonra bölgeyi tanımak ve haraç toplamak düşüncesiyle fetihlere ara verdi. Ancak Haccâc fetihlere derhal devam etmesini isteyince araları açıldı. Gönderdiği kuvvetlerin bozguna uğratıldığını gören Haccâc, bu defa bizzat sevk ve idare ettiği bir ordu ile İbnü’l-Eş‘as’ın üzerine yürüdü. Haccâc’ın ordusu Deyrülkurre’de, İbnü’l-Eş‘as’ın kuvvetleri de Deyrülcemâcim’de ordugâh kurdular. Burada yüz gün devam eden çarpışmalar sonunda İbnü’l-Eş‘as mağlûp olarak 82 (701) yılında Basra’ya çekildi (ayrıca bk. İBNÜ’l-EŞ‘AS, Abdurrahman b. Muhammed).

BİBLİYOGRAFYA
Belâzürî, Fütûh (Fayda), s. 406.
Ya‘kūbî, Târîḫ, II, 277-279.
Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), VI, 347-349, 361-366, 374-375.
Mes‘ûdî, Mürûcü’ẕ-ẕeheb (Abdülhamîd), III, 138-140.
Üa.mlf., et-Tenbîh, s. 288-289.
Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân, II, 503-504, 526.
İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, IV, 461-465, 467-472, 478-482.
Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim – Ali Muhammed el-Bicâvî, Eyyâmü’l-ʿArab fi’l-İslâm, Kahire 1394/1974, s. 475-485.
J. Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu (trc. Fikret Işıltan), Ankara 1963, bk. İndeks.
M. Câsim Hammâdî el-Meşhedânî, “Ḥareketü ʿAbdirraḥmân b. Muḥammed el-Eşʿas̱ żıdde’l-ḫilâfeti’l-Ümeviyye”, el-Müʾerriḫu’l-ʿArabî, sy. 28, Bağdad 1406/1986, s. 81-83.
M. Streck, “Deyrülcemâcim”, İA, III, 575-576.
Saleh A. el-Ali, “Dayr al-D̲j̲amād̲j̲im”, EI² (İng.), II, 196-197.

(Nuri Ünlü)

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi 9/270

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet