Kentsel dönüşümde mal sahibinin rızası yoksa kul hakkı olur mu?

Kentsel dönüşüm ve projelerde rıza dışında alınan yerler ile alan kişi arasında kul hakkı olur mu? Kentsel dönüşüm vb. projelerde belediye veya özel şirket bir yerdeki ev vb. yerlerin hepsini satın alıyor fakat içlerinden biri ben satmıyorum 100 katını da verseniz satmıyorum derse bunun üzerine mahkeme kararı ile adamın malı rızası dışında alınırsa adam benim bunda rızam yoktu bana zulmettiler hakkımı helal etmiyorum derse aralarında kul hakkı olur mu?

Değerli kardeşimiz,

Kentsel dönüşüm gibi durumlarda meseleye sadece bir kişinin rızası açısından değil, bütün tarafların hakları açısından bakmak gerekir. Dönüşümü kabul eden maliklerin bu işlemden elde edecekleri menfaatler bulunabilir. Buna karşılık, hiçbir haklı sebep olmadan dönüşümü engelleyen bir kişinin tutumu, diğer maliklerin haklarına ve menfaatlerine zarar verebilir. Böyle bir durumda sadece kendi hakkını değil, başkalarının hakkını da etkileyen bir durum ortaya çıkabilir.

Eğer diğer maliklere hak ettikleri bedeller verilmiş, dönüşüm için gerekli şartlar oluşmuş ve bir kişinin engellemesi sebebiyle herkes mağdur oluyorsa, bu kişinin kamu yararını, komşuların güvenliğini ve diğer maliklerin haklarını dikkate alması gerekir. Çünkü kişinin kendi malı üzerindeki hakkı, başkalarına zarar verecek veya onların haklarını engelleyecek şekilde kullanılamaz. Bu sebeple, haklı bir gerekçe olmadan sırf engellemek amacıyla dönüşüme karşı çıkmak, kul hakkı yönünden de değerlendirilmesi gereken bir davranış olabilir.

Bu açıdan, kentsel dönüşüm gibi toplumu ilgilendiren projelerde bir kişinin rızası dışında malının alınması meselesi hem hukukî hem de ahlâkî yönden değerlendirilmelidir. Burada önemli olan, işlemin hangi şartlarda yapıldığıdır.

Kentsel dönüşümün temel amacı; deprem riski taşıyan, ekonomik ömrünü tamamlamış veya güvenli olmayan yapıların yenilenerek can ve mal güvenliğinin sağlanmasıdır. Bunun yanında düzensiz şehirleşmenin giderilmesi, altyapının iyileştirilmesi, yolların genişletilmesi, yeşil alanların ve sosyal alanların oluşturulması gibi kamu yararına yönelik amaçlar da bulunabilir.

Bu tür durumlarda bütün maliklerin rızası alınması ideal olandır. Ancak bazen bir veya birkaç kişinin anlaşmaya yanaşmaması, bütün bir projenin veya diğer insanların haklarının zarar görmesine sebep olabilir. Çünkü bir kişinin mülkiyet hakkı önemli olmakla birlikte, komşuların güvenliği, toplumun yararı ve kamu düzeni de dikkate alınması gereken hususlardır.

Eğer mal sahibi, kendisine hakkaniyetli bir bedel teklif edildiği hâlde hiçbir haklı sebep olmadan dönüşümü engelliyor ve diğer insanların mağduriyetine sebep oluyorsa, bu durum başkalarının haklarına zarar verme yönüyle değerlendirilir. Çünkü kişinin kendi malı üzerindeki hakkı, başkalarına zarar verme veya toplum yararını tamamen engelleme hakkı vermez.

Bununla birlikte, bir kimsenin malının rızası dışında alınması her zaman kul hakkı anlamına gelmez. Eğer işlem, kanunlara uygun şekilde yapılmışsa, gerçek ve adil bir bedel ödenmişse, * kamu yararı gözetilmişse, mal sahibine haksızlık yapılmamışsa, bu durumda sadece kişinin razı olmaması sebebiyle kul hakkı oluştuğu söylenemez. Çünkü bazı durumlarda toplum yararı sebebiyle mülkiyet hakkına hukukî sınırlar getirilebilir.

Ancak kişinin malı gerçek değerinin altında alınmışsa, baskı yapılmışsa, hile veya usulsüzlük uygulanmışsa ya da kişinin hakkı gözetilmemişse, burada bir hak ihlali ve kul hakkı söz konusu olur.

Dolayısıyla meseleye tek taraflı bakmamak gerekir. Bir tarafta mal sahibinin hakkı vardır; diğer tarafta ise güvenli bir çevrede yaşamak isteyen insanların ve toplumun ortak hakkı vardır. Haklı bir sebep olmadan başkalarının zararına dönüşümü engellemek de doğru olmadığı gibi, bir kişinin malını gerçek değerini vermeden veya haksız yollarla elinden almak da doğru değildir.

Sonuç olarak; hukuka uygun, adil bedelli ve kamu yararına dayanan bir kentsel dönüşümde rızanın bulunmaması tek başına kul hakkı oluşturmaz. Fakat haksızlık, zulüm veya mağduriyet varsa kul hakkı doğar.

Bu sebeple hem mal sahibinin hakkına hem de toplumun ve diğer insanların hakkına dikkat edilmesi gerekir.

Selam ve dua ile...
Sorularla İslamiyet